- تعداد نمایش : 4
- تعداد دانلود : 8
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/2073
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .19 .8327
سال : 19
شماره : 8
شماره پی در پی : 126
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19،
شماره 8،
،
شماره پی در پی 126
بنمایه های داستانی و مأخذ روایت در بیتهای متقارب دقیقی
صفحه
(213
- 235)
سیاوش جعفری (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله
: خرداد 1405
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: شهریور 1405
چکیده
زمینه و هدف: دقیقی از پیشگامان شاهنامه سرایی در ادب پارسی است، با این‌حال دامنه و مأخذ روایات منظوم او هنوز به درستی روشن نشده است. این مقاله با تمرکز بر ابیات متقارب منسوب به دقیقی، به ویژه ۷۴ بیت نقل‌شده در تاریخ‌نامه هرات، میکوشد نسبت این ابیات را با گشتاسپ‌نامه و نیز با سنت شاهنامه های منثور بررسی کند و به مأخذ احتمالی روایت در آنها نزدیک شود.
روش پژوهش: پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی، نخست اصالت انتساب بیتها را میسنجد، سپس با استخراج نشانه های روایی، زبانی و سبکی، آنها را با روایتهای فردوسی و ثعالبی و نیز با شواهد بازمانده از سنت ابوالمؤیدی مقایسه میکند.
یافته ها: یافته ها نشان میدهد که این بیتها از نظر زبان و لحن حماسی با زبان شناخته شدۀ دقیقی هماهنگی دارند و میتوان آنها را بقایای اصیل و مهمی از منظومۀ حماسی او دانست. در عین حال، برخی اختلافهای روایی میان سروده های حماسی دقیقی شامل گشتاسپ‌نامه و بیتهای متقارب پراکنده با گزارش فردوسی و ثعالبی، این فرضیه را مطرح و تقویت میکند که روایتهای موجود در سروده های حماسی دقیقی از مأخذی جز شاهنامه ابومنصوری برخاسته است. در این میان، شاهنامه ابوالمؤید بلخی به سبب وجود روایتهایی مانند داستان آغش وهادان و دلایل دیگری که در متن آمده، یکی از محتمل‌ترین گزینه ها برای مأخذ این سروده هاست.
نتیجه گیری: این پژوهش در محدود بودن شاهنامه سرایی دقیقی به گشتاسپ‌نامه تردید می افکند و میکوشد با نگاهی نو به جایگاه او در سنت حماسی، بر ضرورت بازنگری در باورهای رایج درباره مأخذ و گسترۀ کار او تأکید کند.
کلمات کلیدی
دقیقی
, گشتاسپ‌نامه
, تاریخ‌نامه هرات
, شاهنامه ابوالمؤید
, مأخذ روایت
, آغش وهادان
- آیدنلو، سجاد. (۱۳۹۰الف). «آیا شاهنامه پانصد بیت بد دارد؟» گزارش میراث، سال پنجم، ش ۴۶، ص ۱۵.
- آیدنلو، سجاد. (۱۳۹۰ب). دفتر خسروان: برگزیده شاهنامه فردوسی. تهران: انتشارات سخن.
- اسلامیندوشن، محمدعلی. (۲۵۳۵). «دقیقی و فردوسی». در: یادنامه دقیقی طوسی: مجموعه سخنرانیها و مقالات. انتشارات شورای‌عالی فرهنگ و هنر.
- بهار، محمدتقی. (۱۳۴۹). سبک‌شناسی. ۳ ج. تهران: سپهر.
- بیرونی، ابوریحان. (۱۳۸۶). آثارالباقیه. ترجمه اکبر داناسرشت. تهران: امیرکبیر.
- تاریخ سیستان. (۱۳۱۴). تصحیح ملک‌الشعرای بهار. تهران: مؤسسه خاور.
- تقی‌زاده، سید حسن. (۱۲۸۹). «مشاهیر شعرای ایران (۳): دقیقی». کاوه، ش ۳۹–۴۰.
- ثعالبی، عبدالملک بن محمد. (۱۳۶۸). تاریخ ثعالبی، مشهور به غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم. ترجمه محمد فضائلی. تهران: انتشارات نقره.
- جامی، نورالدین عبدالرحمن. (۱۳۷۹). بهارستان و رسائل جامی. تصحیح اعلاخان افصح‌زاد. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
- خالقی مطلق، جلال. (۲۵۳۵). «طوس، زادگاه دقیقی است». در: یادنامه دقیقی طوسی: مجموعه سخنرانیها و مقالات. انتشارات شورای‌عالی فرهنگ و هنر.
- خالقی مطلق، جلال. (۱۳۸۹). یادداشتهای شاهنامه. ج ۱۰، بخش دوم و سوم؛ ج ۱۱، بخش چهارم. تهران: مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- خالقی مطلق، جلال. (۱۳۹۰الف). «شاهنامه فردوسی». در: فردوسی و شاهنامه سرایی: برگزیده مقالات دانشنامه زبان و ادب فارسی. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
- خالقی مطلق، جلال. (۱۳۹۰ب). «ابوعلی بلخی». در: فردوسی و شاهنامه سرایی: برگزیده مقالات دانشنامه زبان و ادب فارسی. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
- خطیبی، ابوالفضل. (۱۳۸۱). «یکی نامه بود از گه باستان». نامه فرهنگستان، سال پنجم، ش ۳، پیاپی ۱۹.
- خطیبی، ابوالفضل. (۱۳۹۰). «آیا شاهنامه پانصد بیت بد دارد؟» گزارش میراث، سال پنجم، ش ۴۷ و ۴۸.
- خیام، عمر. (۱۳۱۲). نوروزنامه. تصحیح مجتبی مینوی. تهران: کتابخانه کاوه.
- دقیقی، محمد بن احمد. (۱۳۴۲). دیوان دقیقی. به کوشش محمد دبیرسیاقی. تهران: انتشارات علمی.
- دقیقی، محمد بن احمد. (۱۳۷۳). دیوان دقیقی طوسی به انضمام فرهنگ بسامدی. به کوشش محمدجواد شریعت. چاپ دوم. تهران: اساطیر.
- دهقانی، محمد. (۱۴۰۱). تاریخ و ادبیات ایران ۵: دقیقی. تهران: نشر نی.
- رجبی، پرویز. (۱۳۹۹). «آغش وهادان». در: دانشنامه ایران. ج ۴. تهران: مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ریپکا، یان. (۱۳۸۱). تاریخ ادبیات ایران از دوران باستان تا قاجاریه. ترجمه عیسی شهابی. چاپ دوم. تهران: علمیو فرهنگی.
- سیفی هروی، سیف بن محمد. (۱۹۴۳). تاریخ‌نامه هرات. تصحیح محمد زبیر صدیقی. کلکته: چاپ افست کتاب‌فروشی خیام.
- سیفی هروی، سیف بن محمد. (۱۳۸۳). تاریخ‌نامه هرات. تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: انتشارات اساطیر.
- شمیسا، سیروس. (۱۳۹۶). شاهنامه ها. تهران: هرمس.
- شهمردان بن ابی‌الخیر. (۱۳۶۲). نزهت‌نامه علایی. ترجمه فرهنگ جهانپور. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- شیرانی، حافظ محمودخان. (۱۳۷۴). در شناخت فردوسی. ترجمه شاهد چوهدری. تهران: انتشارات علمیو فرهنگی.
- شیرانی، حافظ محمودخان. (۱۳۸۱). نقد شعرالعجم شبلی نعمانی. ترجمه و ویرایش شاهد چوهدری و توفیق ه. سبحانی. تهران: انتشارات دانشگاه پیام‌نور.
- صفا، ذبیح‌الله. (۱۳۸۷). حماسه سرایی در ایران. چاپ چهارم. تهران: انتشارات فردوس.
- فردوسی، ابوالقاسم. (۱۳۸۶). شاهنامه. ۸ ج. به کوشش جلال خالقی مطلق. تهران: مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- فردوسی، ابوالقاسم. (۱۳۸۹). شاهنامه: نسخه برگردان از روی نسخه کتابخانه سن‌ژوزف بیروت. به کوشش ایرج افشار، محمود امیدسالار و نادر مطلبی کاشانی. تهران: طلایه.
- فردوسی، ابوالقاسم. (۱۳۹۳). شاهنامه. ۲ ج. به کوشش جلال خالقی مطلق. تهران: سخن.
- فروغی، محمدعلی. (۱۳۱۳). خلاصه شاهنامه فردوسی. تهران: انتشارات مجلس.
- عوفی، محمد. (۱۳۸۹). لباب‌الالباب. تصحیح ادوارد جی. براون، با تصحیحات جدید و حواشی و تعلیقات سعید نفیسی. تهران: هرمس.
- غیبی، بیژن. (۱۳۹۰). «یادگار زریران». در: فردوسی و شاهنامه سرایی: برگزیده مقالات دانشنامه زبان و ادب فارسی. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
- لازار، ژیلبر. (۱۳۴۱). اشعار پراکنده قدیم‌ترین شعرای فارسی‌زبان از حنظله بادغیسی تا دقیقی، به غیر از رودکی. ج ۲. تهران: قسمت ایران‌شناسی انستیتو ایران و فرانسه.
- مجتبایی، فتح‌الله. (۱۳۹۷). «ممدوحان دقیقی و نگاهی دیگر به تاریخ وفات او». جستارهای نوین ادبی، ش ۲۰۰، صص ۲۷–۳۵.
- مجدی، محمد بن ابی‌طالب. (۱۳۶۲). زینت‌المجالس. تهران: کتابخانه سنایی.
- مجمل‌التواریخ و القصص. (۱۳۱۸). تصحیح ملک‌الشعرای بهار. تهران: کلاله خاور.
- مستوفی، حمدالله بن ابی‌بکر. (۱۳۶۴). تاریخ گزیده. به کوشش عبدالحسین نوایی. تهران: امیرکبیر.
- میرافضلی، علی. (۱۳۹۰). «ابوالمؤید بلخی». در: فردوسی و شاهنامه سرایی: برگزیده مقالات دانشنامه زبان و ادب فارسی. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
- نولدکه، تئودور. (۱۳۶۹). حماسه ملی ایران. ترجمه بزرگ علوی. چاپ چهارم. تهران: نشر جامیو مرکز نشر سپهر.
- یاحقی، محمدجعفر. (۱۳۹۰). «غررالسیر». در: فردوسی و شاهنامه سرایی: برگزیده مقالات دانشنامه زبان و ادب فارسی. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.