ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19، شماره 8، آبان 1405 ، شماره پی در پی 126

از روایت تا مشارکت: تحلیل تطبیقی شیوه بازنمایی تجربه عرفانی در غزلهای حافظ و مولانا

صفحه (177 - 194)
ندا یانس ، فاطمه مدرسی (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله : اردیبهشت 1405
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : مرداد 1405

چکیده

زمینه و هدف: تجربه عرفانی از بنیادی‌ترین موضوعات غزل فارسی است و در شعر حافظ و مولانا، افزون بر محتوای معنوی، در ساختار روایت، شیوه بیان و نوع ارتباط با مخاطب نیز بازتاب مییابد. هر دو شاعر تجربه عرفانی را از سطح گزارش رویدادی درونی فراتر میبرند؛ بااین‌حال، در چگونگی بازنمایی و انتقال آن به مخاطب، تفاوتهای چشمگیری دارند. هدف این پژوهش، تحلیل تطبیقی شیوه های بازنمایی تجربه عرفانی در غزلهای حافظ و مولانا و بررسی چگونگی گذار از روایت تجربه به مشارکت‌دادن مخاطب در فرایند ادراک و تفسیر آن است.

روش مطالعه: این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی انجام شده است.

یافته های پژوهش: مولانا تجربه عرفانی را بیشتر به صورت فرایندی پویا، عاطفی و مشارکت‌جویانه بازنمایی میکند. خطاب مستقیم، حرکت سریع زبان، تکرار، شور موسیقایی و گسستهای عاطفی، مخاطب را در فضای تجربه وارد میسازد. در مقابل، حافظ با بهره گیری از ایجاز، ابهام، چندمعنایی، نمادپردازی و تلفیق ساحتهای عاشقانه، عرفانی و اجتماعی، مخاطب را به کشف و تفسیر تدریجی معنا فرامیخواند.

نتایج پژوهش: در غزل مولانا، مشارکت مخاطب بیشتر حضوری و عاطفی و در غزل حافظ، تفسیری و تأملی است. بنابراین، هر دو شاعر تجربه عرفانی را به تجربه ای ادبی و مشارکت‌پذیر تبدیل میکنند، اما مولانا از مسیر شور و حضور و حافظ از راه ابهام و کشف به این هدف میرسند.

کلمات کلیدی
حافظ , مولانا , تجربه عرفانی , غزل عرفانی , مشارکت مخاطب.