- تعداد نمایش : 13
- تعداد دانلود : 7
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/2074
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .19 .8330
سال : 19
شماره : 8
شماره پی در پی : 126
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19،
شماره 8،
،
شماره پی در پی 126
بررسی و تحلیل کارکرد سبک‌شناسی فعل در اشعار سیاسی-اجتماعی دهخدا
صفحه
(237
- 257)
محمد مهدی خسرویان ، محمد کیشانی فراهانی (نویسنده مسئول)، عبدالرضا سیف
تاریخ دریافت مقاله
: اردیبهشت 1405
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: مرداد 1405
چکیده
زمینه و هدف: فعل به دلیل برخورداری از عناصر زمان، شخص، جهت و وجه، نه تنها هسته گزاره، بلکه از مهمترین ارکان جمله در تحلیل سبک‌شناسی در لایۀ نحوی محسوب میشود. بررسی و تحلیل فعل در آثار شاعران و نویسندگان میتواند جنبه های پنهانی از متن را به روی مخاطب آشکار سازد. دهخدا از شاعران بزرگ مشروطه است که کمتر وجهۀ شاعری او مورد توجه بوده است. با وجود مطالعات فراوان دربارۀ آثار علی‌اکبر دهخدا، به نظر میرسد پژوهشی در بررسی و تحلیل مسائل دستوری در شعر سیاسی-اجتماعی او صورت نگرفته است.
روشها: پژوهش حاضر با هدف تحلیل کارکرد سبک‌شناسی افعال در اشعار سیاسی-اجتماعی دهخدا انجام شده است تا به این پرسشها پاسخ دهد: ۱) ویژگی‌های کلیدی افعال در اشعار سیاسی-اجتماعی دهخدا کدام است؟ ۲) بسامد و توزیع آماری آنها چگونه است؟ ۳) میان الگوهای غالب فعلی و محتوای سیاسی-اجتماعی اشعار دهخدا چه پیوندی وجود دارد؟ پژوهش حاضر به شکل توصیفی-تحلیلی و با تلفیق روشهای تحلیل محتوای کمی و کیفی انجام شده است. جامعه آماری این پژوهش، تنها اشعاری است که جنبه سیاسی-اجتماعی دارند و اشعاری نیز که به زبان ترکی سروده شده اند از حوزه این پژوهش خارج هستند.
یافته ها: در این پژوهش با روش استقرای تام، ۱,609 فعل در اشعار سیاسی- اجتماعی دهخدا، بررسی و تحلیل گردید. در بخش تحلیل محتوای کمی و کیفی، افعال در ۴ محور زمان، شخص، جهت و وجه بررسی شده و پس از محاسبه بسامد و درصد، پیوند آنها با لایه اندیشگانی این اشعار تحلیل شده است. یافته های پژوهش نشان میدهند که غلبه زمان حال (۹۷۹ فعل، ۶۰.۹٪) و وجه اخباری (۱,۳۲۷ فعل، ۸۲.۵٪)، فقر و فساد را به شکل رویدادی زنده در شعر دهخدا بازنمایی کرده است. استفاده از دوم‌شخص مفرد (۱۹۴ فعل، ۱۲.۱٪) کلام را گفتگومحور ساخته و غلبه افعال معلوم (۱,۵۶۳ فعل، ۹۷.۱٪) در کنار گذرا به مسند (۴۷۸ فعل، ۲۹.۷٪) و گذرا به مفعول (۵۶۳ فعل، ۳۵٪)، متن را به ابزاری فعال برای انتقاد سیاسی‑اجتماعی تبدیل کرده است. در نهایت، وجه امری (۲۰۴ فعل، ۱۲.۷٪) تلاش دهخدا را در تبدیل مخاطب منفعل به مخاطب فعال بازنمایی میکند.
نتیجه گیری: در این پژوهش، با تمرکز بر فعل به عنوان یکی از محورهای اصلی لایۀ نحوی زبان، کوشیده شد تا پیوند میان انتخابهای دستوری و اغراض سیاسی-اجتماعی دهخدا تحلیل شود. نتایج این پژوهش نشان میدهد که انتخابهای دستوری دهخدا در سطح فعل، کاملاً نظام‌مند و در خدمت دیدگاه انتقادی و طنز سیاسی-اجتماعی او بوده است.
کلمات کلیدی
اشعار سیاسی-اجتماعی دهخدا
, سبک‌شناسی
, دستور زبان فارسی
, فعل.
- احمدی گیوی، حسن. (1380). دستور تاریخی فعل، ج یک، تهران: نشر قطره.
- امیرخانلو، معصومه. (1394). «سبک‌شناسی غزلیّات حافظ براساس فعل، رویکرد نقش‌گرا» ادب فارسی، دوره 5، شماره 2 - شماره پیاپی 16، صص 169-186.
- انوری، حسن؛ احمدی گیوی، حسن (1390). دستور زبان فارسی 2، تهران: انتشارات فاطمی.
- ایشانی، طاهره؛ نظیف، نرگس. (1394). «بررسی و تحلیل سبک شناختی فعل در غزل های تعلیمی سعدی با رویکرد زبان شناسی نقش گرا»، پژوهشنامه ادبیات تعلیمی، بهار 1394 شماره25، صص:91-116.
- بشیری، محمود. (1379). «جایگاه علامه دهخدا در شعر معاصر»، زبان و ادب 1379 شماره 11- صص:114-122.
- حاج سیدجوادی، حسین. (1382). بررسی و تحقیق در ادبیات معاصر ایران، تهران: گروه پژوهشگران ایران.
- خانلری، پرویز. (1366). تاریخ زبان فارسی، ج 2، تهران: نشر نو.
- درودیان، ولی‌الله. (1362). دهخدای شاعر، تهران: نشر امیرکبیر.
- دهخدا، علی اکبر. (1360). دیوان به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، پایا.
- رعدی آذرخشی، غلامعلی. (1358). شعر دهخدا، مجله آینده، سال پنجم، ش7و8و9.
- ساکنیان، مهسا؛ رشیدی آشجردی، مرتضی؛ خراسانی، محبوبه. (1396). «سبک‌شناسی شعر طنز دهخدا»، نشریه پژوهش های نقد ادبی و سبک شناسی، بهار 1396 شماره27، صص:73-103.
- شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1390). با چراغ و آینه، تهران: سخن.
- شنبه ای، رقیه. (1389). « چگونگی استفاده از فعل در نثر گلستان» فصلنامه تخصصی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، سال سوم، شماره چهارم، ش:10 صص: 101-86.
- صباغی، علی؛ میرهاشمی، طاهره. (1397). «تحلیل کارکرد سبک‌شناختی فعل در رباعیات خیام نیشابوری» متن‌شناسی ادب فارسی، سال دهم، زمستان، شماره 4 (پیاپی 40)، صص: 57-69.
- عابدی، کامیار. (1379)، صور اسرافیل و علی‌اکبر دهخدا: یک بررسی تاریخی و ادبی، نشر کتاب نادر.
- فتوحی، محمود. (1391). سبک شناسی: نظریه ها، رویکردها و روشها، تهران: سخن.
- فرشیدورد، خسرو. (1390). دستور مفصل امروز بر پایه زبانشناسی جدید، تهران: سخن.
- کسروی، احمد. (1383). تاریخ مشروطه، تهران: امیرکبیر.
- کیشانی فراهانی، محمد. (1403). «تحلیل گفتمان انتقادی اشعار سیاسی-اجتماعی علی‌اکبر دهخدا، میرزاده عشقی و فرخی یزدی براساس الگوی کارگزاران اجتماعی ون‌لیوون» رساله دکتری، به راهنمایی منوچهر اکبری، دانشگاه تهران.
- معنوی گیوی، لیلی. (1377). «نقد و بررسی اشعار علی‌اکبر دهخدا»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی جعفر حمیدی، دانشگاه شهید بهشتی.
- معین، محمد. (1334). مجموعه اشعار دهخدا، تهران، زوار.