%0 Journal Article
%T بررسی و تحلیل کارکرد سبک‌شناسی فعل در اشعار سیاسی-اجتماعی دهخدا
%J  ماهنامه علمی سبک شناسی و تحلیلی متون نظم و نثر فارسی 
%I بهار ادب
%Z 3060-5660
%A محمد مهدی خسرویان
%A محمد کیشانی فراهانی
%A عبدالرضا سیف
%D 2026
%\ 1405/02/27
%N 126
%V 19
%P 237-257
%K اشعار سیاسی-اجتماعی دهخدا
%K  سبک‌شناسی
%K  دستور زبان فارسی
%K  فعل.
%X زمینه
و هدف: فعل
به دلیل برخورداری از عناصر زمان، شخص، جهت و وجه، نه تنها هسته گزاره، بلکه از
مهمترین ارکان جمله در تحلیل سبک‌شناسی در لایۀ نحوی محسوب میشود. بررسی و تحلیل
فعل در آثار شاعران و نویسندگان میتواند جنبه های پنهانی از متن را به روی مخاطب
آشکار سازد. دهخدا از شاعران بزرگ مشروطه است که کمتر وجهۀ شاعری او مورد توجه
بوده است. با وجود مطالعات فراوان دربارۀ آثار علی‌اکبر دهخدا، به نظر میرسد
پژوهشی در بررسی و تحلیل مسائل دستوری در شعر سیاسی-اجتماعی او صورت نگرفته است.

روش‌ها: پژوهش حاضر
با هدف تحلیل کارکرد سبک‌شناسی افعال در اشعار سیاسی-اجتماعی دهخدا انجام شده است
تا به این پرسشها پاسخ دهد: ۱) ویژگی‌های کلیدی افعال در اشعار سیاسی-اجتماعی
دهخدا کدام است؟ ۲) بسامد و توزیع آماری آنها چگونه است؟ ۳) میان الگوهای غالب
فعلی و محتوای سیاسی-اجتماعی اشعار دهخدا چه پیوندی وجود دارد؟ پژوهش حاضر به شکل
توصیفی-تحلیلی و با تلفیق روشهای تحلیل محتوای کمی و کیفی انجام شده است. جامعه
آماری این پژوهش، تنها اشعاری است که جنبه سیاسی-اجتماعی دارند و اشعاری نیز که به
زبان ترکی سروده شده اند از حوزه این پژوهش خارج هستند.

یافته ها: در این پژوهش
با روش استقرای تام، ۱,609 فعل در اشعار سیاسی- اجتماعی دهخدا، بررسی و تحلیل
گردید. در بخش تحلیل محتوای کمی و کیفی، افعال در ۴ محور زمان، شخص، جهت و وجه
بررسی شده و پس از محاسبه بسامد و درصد، پیوند آنها با لایه اندیشگانی این اشعار
تحلیل شده است. یافته های پژوهش نشان میدهند که غلبه زمان حال (۹۷۹ فعل، ۶۰.۹٪) و وجه اخباری (۱,۳۲۷ فعل، ۸۲.۵٪)،
فقر و فساد را به شکل رویدادی زنده در شعر دهخدا بازنمایی کرده است. استفاده از
دوم‌شخص مفرد (۱۹۴ فعل، ۱۲.۱٪) کلام را
گفتگومحور ساخته و غلبه افعال معلوم (۱,۵۶۳ فعل، ۹۷.۱٪) در
کنار گذرا به مسند (۴۷۸ فعل، ۲۹.۷٪) و گذرا به
مفعول (۵۶۳ فعل، ۳۵٪)، متن را به ابزاری فعال برای انتقاد سیاسی‑اجتماعی تبدیل کرده است. در نهایت،
وجه امری (۲۰۴ فعل، ۱۲.۷٪) تلاش دهخدا را در تبدیل مخاطب
منفعل به مخاطب فعال بازنمایی میکند.

نتیجه گیری: در این
پژوهش، با تمرکز بر فعل به عنوان یکی از محورهای اصلی لایۀ نحوی زبان، کوشیده شد
تا پیوند میان انتخابهای دستوری و اغراض سیاسی-اجتماعی دهخدا تحلیل شود. نتایج این
پژوهش نشان میدهد که انتخابهای دستوری دهخدا در سطح فعل، کاملاً نظام‌مند و در
خدمت دیدگاه انتقادی و طنز سیاسی-اجتماعی او بوده است.
%U https://bahareadab.com/article_id/2074