ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19، شماره 8، آبان 1405 ، شماره پی در پی 126

پژوهشی در سطح فکری کتابهای دوره صفویه. بررسی موردی: تحلیل دراماتورژیک تشریفات سفرا در دربار صفوی بر اساس نظریه اروینگ گافمن

صفحه (159 - 176)
فاطمه قلاوند
تاریخ دریافت مقاله : خرداد 1405
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : شهریور 1405

چکیده

زمینه و هدف: تشریفات پذیرش سفرای خارجی در دربار صفوی، یکی از مهمترین جلوه های نمایشِ قدرتِ پادشاهی در ایرانِ عصرِ صفوی است که در سفرنامه های اروپایی و متون اداری-تاریخی فارسی با جزئیات ثبت شده است. نظریه های جامعه شناسیِ کنشِ متقابل، به ویژه نظریۀ نمایشی اروینگ گافمن، با تمرکز بر چگونگی تولید و بازتولید قدرت در تعاملاتِ چهره به چهره، امکان تحلیلِ لایه های پنهانِ تشریفاتِ درباری را فراهم میکنند. هدفِ این پژوهش، تحلیلِ رواییِ تشریفاتِ سفرای خارجی در دربارِ صفوی، با تکیه بر نظریۀ نمایشی گافمن و با تمرکز بر سفرنامه های اروپایی و متونِ اداری-تاریخیِ فارسی است.

روش مطالعه: پژوهشِ حاضر با رویکردی تفسیری-تحلیلی و بهره گیری از نظریۀ نمایشیِ گافمن، به تحلیلِ داده هایِ تاریخی پرداخته است. داده ها از سفرنامه های شاردن، اولئاریوس، کمپفر، فیگوئروا و سانسون و متون تاریخی-ادبی این دوره مانند عالم‌آرای عباسی، احسن التواریخ، دستورالملوک و تاریخ الفی استخراج شده اند و با رویکردی تفسیری-تحلیلی و با تکیه بر مفاهیم کلیدی نظریۀ گافمن (پوشش، صحنه/پشت‌صحنه، مدیریتِ تأثیرگذاری، تیم اجرایی و نقشهای پنهان) بررسی شده اند.

یافته ها: کتب دورهصفوی، از جمله سفرنامه ها، تشریفات را به مثابۀ «اجراهایی استراتژیک» برای القای پیامهای مختلف از جمله قدرت مطلق شاه ترسیم کرده اند. عناصری چون معماری تالار بارعام، لباسهای جواهرنشان، قواعد حرکتی، تمایز صحنه/پشت‌صحنه، نقش مدیر صحنه (ناظر بیوتات) و راهبردهای مدیریت تأثیرگذاری همچون بارعام همزمان سفرا و انتظار طولانی، همگی «پوشش» قدرتمندی ساخته اند که سفیر را به عظمت شاه معترف می‌ساخته است. موارد نقض تشریفات نیز نشان میدهد که در تعارض منافع سیاسی، قواعد صحنه فرو میریزد و خشونت نمادین جایگزین آن میشود.

نتیجه گیری: تشریفات صفوی، نه حاشیه ای تزیینی، بلکه بخشی از متن اصلی دیپلماسی آن دوره بوده است. کاربست نظریۀ گافمن در تحلیل سفرنامه ها، دریچه ای تازه به سوی فهم «سیاستِ نمایشی» در تاریخ ایران میگشاید و نشان میدهد که قدرت از دیرباز، تاکنون در دل فضا، زمان، حرکات، اشیاء و روابط انسانی ساخته و بازتولید میشده ‌است.

کلمات کلیدی
سفرنامه ها , تشریفات درباری , دراماتورژی , تاریخی , اروینگ گافمن