- تعداد نمایش : 11
- تعداد دانلود : 7
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/2064
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .19 .8278
سال : 19
شماره : 8
شماره پی در پی : 126
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19،
شماره 8،
،
شماره پی در پی 126
از شخصیت مسطح تا شخصیت گِرد: تحلیل شخصیت‌پردازی در بازنمایی جنگ در رمان «حفره» محمد رضایی‌راد
صفحه
(29
- 52)
محمدرضا علی‌محمدزاده ، پروانه عادل‌زاده (نویسنده مسئول)، کامران پاشایی فخری
تاریخ دریافت مقاله
: فروردین 1405
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: تیر 1405
چکیده
زمینه و هدف: ادبیات جنگ در ایران طی دهه های اخیر از روایت‌های صرفاً حماسی و وقایع‌نگارانه فاصله گرفته و به سوی بازنمایی پیامدهای انسانی، روانی و وجودی جنگ حرکت کرده است. در این رویکرد، شخصیت‌ها فقط عامل پیشبرد رویدادها نیستند، بلکه کانون‌هایی برای تجسم اضطراب، ازهم‌گسیختگی هویت و اثرات تروما به شمار میآیند. این پژوهش کارکرد عنصر شخصیت و شیوه های شخصیت‌پردازی را در بازنمایی جنگ و آسیب‌های روحی در رمان «حفره» اثر محمد رضایی‌راد بررسی میکند. این رمان با دو خط روایی، دوران جنگ و پس از آن و با بهره گیری از سازوکارهای روایت جنایی، بستری برای کاوش در لایه های سبک‌شناختی، تاریخی و روانی تجربه جنگ فراهم میآورد.
روش: پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی–توصیفی و بر پایه تحلیل متن‌محور انجام شده است. داده های پژوهش از دل رمان «حفره» استخراج شده اند و شامل تمامی شخصیت‌های اصلی و فرعی اثر می‌شوند. معیار انتخاب نمونه های تحلیلی بر سه اصل استوار است: نخست، میزان حضور و کارکرد شخصیت در پیشبرد روایت؛ دوم، نقش شخصیت در بازنمایی پیامدهای روانی و وجودی جنگ؛ و سوم، قابلیت شخصیت برای تحلیل از منظر نظریه های شخصیت‌پردازی مدرن. داده ها از طریق کدگذاری توصیفی و مفهومی در دو مرحله پردازش شده اند: در مرحله اول، صحنه های کلیدی و گفتارهای شخصیت‌ها شناسایی و کدگذاری شدند؛ در مرحله دوم، این کدها در قالب الگوهای غالب شخصیت‌پردازی دسته بندی و با چارچوب نظری پژوهش تطبیق داده شدند.
یافته ها: یافته ها نشان میدهد «حفره» با ساختار روایی غیرخطی و تمرکز بر ذهنیت شخصیت‌ها، از شیوه های شخصیت‌پردازی غیرمستقیم بهره میگیرد؛ از جمله تک‌گویی درونی، قطعه قطعه شدن گفتار، تکرارهای معنا‌دار و پیوند دادن موقعیت‌های بیرونی با آشفتگی درونی. همچنین، روایت به جای توصیف مستقیم خصیصه ها، شخصیت را از خلال کنش‌ها، گفتار، افکار و نسبت او با فضای پیرامونی «نشان» میدهد و بدین‌وسیله خواننده را در تولید معنا درگیر میکند.
نتیجه گیری: این راهبردها با فاصله گرفتن از کلیشه های رایج و پرهیز از قضاوت‌های قطعی راوی، امکان تأویل را گسترش میدهند و تصویری چندلایه از جنگ و پس از آن میسازند. در نتیجه، شخصیت‌ها ملموس‌تر و واقعی‌تر شکل میگیرند و متن، تجربه تروماتیک را نه به صورت گزارش، بلکه به مثابۀ زیست گسسته و مسئله مند بازنمایی میکند.
کلمات کلیدی
شخصیت‌پردازی
, ادبیات جنگ
, رمان «حفره»
, محمد رضایی‌راد.
- احمدی‌چناری، علی‌اکبر. (۱۳۹۱). «شخصیت و شخصیت‌پردازی در داستان‌های کوتاه مجموعۀ «العواصف» جبران خلیل جبران». مجله زبان و ادبیات عربی، (۱۲)، ۱-۱۹.
- اخوت، احمد. (۱۳۹۲). دستور زبان داستان. اصفهان: انتشارات فردا.
- براهنی، رضا. (۱۴۰۲). قصه نویسی. تهران: انتشارات نگاه.
- برتنس، هانس. (۱۳۸۷). مبانی نظریه ادبی. ترجمۀ م. ر. ابوالقاسمی. تهران: نشر ماهی.
- باختین، میخاییل. (۱۳۸۷). تخیل مکالمه ای: جستارهایی در باب رمان. ترجمه رویا پورآذر. تهران: نشر نی.
- پورنامداریان، تقی و ابراهیمی‌فخاری، محمدمهدی. (۱۳۹۸). «بررسی گذار از شخصیت‌پردازی رئالیستی به مدرنیستی در «داش آکل» صادق هدایت». فصلنامۀ نقد ادبی، ۱۶(۶۳)، ۹-۳۵.
- تولان، مایکل. (۱۳۹۳). درآمدی بر روایت‌شناسی. ترجمۀ فاطمه علوی و فاطمه نوری. تهران: انتشارات سمت.
- رضایی‌راد، محمد. (۱۳۹۵). رقصی چنین. تهران: انتشارات افراز.
- ______________. (۱۴۰۰). حفره. تهران: نشر چشمه.
- ریمون‌کنان، شلومیت. (۱۴۰۱). روایت داستانی: بوطیقای معاصر. ترجمۀ ابوالفضل حریری. تهران: نیلوفر.
- سپهران، کامران و جوادی‌فرد، الهام. (۱۴۰۳). «فرشتۀ تاریخ محمد رضایی‌راد با تکیه بر نظرگاه تاریخ‌گرایی نو؛ فاشیسم، وضعیتی استثنایی یا یک قاعده». نشریۀ هنرهای زیبا، هنرهای نمایشی و موسیقی، ۲۹(۲)، تابستان.
- صادقی، طاهره. (۱۳۷۶). «شخصیت و شخصیت‌پردازی در کلیدر». مجله زبان و ادبیات فارسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد، (۱۱۷)، ۵۱-۷۲.
- فورستر، ای.ام. (۱۳۸۶). جنبه های رمان. ترجمه ابراهیم یونسی. تهران: انتشارات نگاه.
- بداللهیان، حمید. (۱۳۸۰). «شیوه های شخصیت‌پردازی». فصلنامۀ ادبیات داستانی، ۹(۵۴).
- کاظمی، معراج، ملکی، ناصر و فلاح، بهمن. (۱۳۹۵). «خوانشی روان‌کاوانه از داستان کوتاه «گرگ» اثر هوشنگ گلشیری». جستارهای نوین ادبی، ۴۹(۴)، ۴۹-۶۶.
- میرصادقی، جمال. (۱۳۸۶). ادبیات داستانی (قصه، رمانس، داستان کوتاه، رمان). تهران: انتشارات سخن.
- میرصادقی، جمال. (۱۳۹۲). عناصر داستان. تهران: نشر سخن.
- هومر، شان. (۱۳۸۸). ژاک لاکان. ترجمۀ محمدعلی راد. تهران: انتشارات رخداد نو.
- یونسی، ابراهیم. (۱۳۸۸). هنر داستان‌نویسی. تهران: انتشارات نگاه.