- تعداد نمایش : 5
- تعداد دانلود : 10
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/2063
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .19 .8268
سال : 19
شماره : 8
شماره پی در پی : 126
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19،
شماره 8،
،
شماره پی در پی 126
نوادر لغات و اصطلاحات نفثه المصدور در میانۀ تأثیر و تأثّر
صفحه
(1
- 28)
زهرا اکبرپور بقایی ، زهره نورائی‌نیا (نویسنده مسئول)، مریم یوزباشی ، خدیجه بهرامی رهنما
تاریخ دریافت مقاله
: فروردین 1405
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: تیر 1405
چکیده
زمینه و هدف: توجه به سیر تاریخی کلمات در متون و آثار ادبی، به عنوان بخشی از میراث ارزشمند فرهنگی و ملّی ما، در شناخت تحول زبان فارسی و پیوند میان متون کهن اهمیت ویژه ای دارد. ازاین‌رو، بررسی تاریخی واژه ها و اصطلاحات متون ادبی ضرورتی انکارناپذیر است. پژوهش پیشِ‌رو با هدف تبیین جایگاه نفثه المصدور، از آثار برگزیدۀ نثر فنّی در قرن هفتم هجری قمری، در سیر تاریخی نثر کهن فارسی و بررسی میزان تأثیرپذیری آن از متون پیشین و تأثیرگذاری آن بر آثار پس از خود انجام شده است.
روشها: این پژوهش با رویکرد تاریخی- تحلیلی و بر پایۀ پیکرۀ رایانه ای گروه فرهنگ‌نویسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، همراه با مطالعۀ منابع منتخب انجام شده است. در این پژوهش، پس از معرفی اجمالی نفثه المصدورو مؤلف آن، لغات، اصطلاحات، ترکیبات و تعبیرات خاص استخراج و با بهره گیری از شواهد منتخب نفثه المصدور و نمونه های متناظر در منابع پیشین و پسین، سیر تاریخی، میزان اثرپذیری و تأثیرگذاری و جایگاه این عناصر زبانی در متون فارسی بیان شده است.
یافته ها: بررسیها نشان میدهد که بخشی از واژه ها، اصطلاحات و ترکیبات نفثه المصدور برگرفته از متون پیش از شهاب‌الدین محمد خرندزی زیدری نسوی مؤلف نفثه المصدور است و درمقابل، شماری از همین عناصر زبانی در آثار نویسندگان پس از او مورد توجه، اقتباس و تکرار قرار گرفته اند. افزون‌براین، نسوی در این اثر از برخی لغات و اصطلاحات کم‌کاربرد یا منحصربه فرد بهره برده است که براساس منابع بررسی‌شده، در متن دیگری به کار نرفته اند.
نتیجه گیری: یافته های پژوهش نشان میدهد نفثه المصدور حلقه ای مهم در انتقال و استمرار واژه ها و تعبیرات میان متون فارسی است و جایگاهی شاخص در سیر تاریخی زبان و نثر فارسی دارد. این اثر، ضمن بهره گیری از میراث زبانی پیشینیان، در انتقال بخشی از ظرفیتهای واژگانی و اصطلاحی به آثار پس از خود نیز نقش مؤثری ایفا کرده و ازاین‌رو، یکی از منابع ارزشمند برای بررسی تحول تاریخی واژه ها و اصطلاحات زبان فارسی به شمار می‌آید.
کلمات کلیدی
نفثه المصدور
, نثر فنّی
, لغات و ترکیبات
, بررسی تطبیقی
, سیر تاریخی.
- آصف، محمدهاشم (رستم‌الحکما). (1348). رستم‌التواریخ. به کوشش محمد مشیری. تهران: احتمالاً خود مصحح(تابان).
- آملی، شمس‌الدین محمد بن محمود. (1377ق). نفائس‌الفنون فی عرایس‌العیون. ج1. به کوشش میرزا ابوالحسن شعرانی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
- اخبار سلاجقه روم. (1350). به کوشش محمدجواد مشکور و تصحیح م. ه. هوتسما. تبریز: کتابفروشی تهران.
- اخسیکتی، اثیرالدین. (1337). دیوان اثیرالدین اخسیکتی. به کوشش رکن‌الدین همایون‌فرّخ. تهران: کتابفروشی رودکی.
- استرآبادی، عزیز بن اردشیر. (1928م). بزم و رزم. با مقدمه و به کوشش کوپلریلیزاده محمدفؤاد. استانبول: اوقاف مطبعی.
- استرآبادی، مهدی. (1341). درّۀ نادره. به کوشش جعفر شهیدی. تهران: انتشارات انجمن آثار ملی.
- اسدی طوسی، ابونصر علی بن احمد. (1317). گرشاسب‌نامه. به کوشش حبیب یغمایی. تهران: کتابفروشی و چاپخانۀ بروخیم.
- اسفرنگی، سیف‌الدین. (1357). دیوان سیف اسفرنگی. به کوشش زبیده صدیقی. مولتان، پاکستان: قومی ثقافتی مرکز بهبود.
- اسکندربیک منشی. (1377). تاریخ عالم‌آرای عباسی. به کوشش محمداسماعیل رضوانی. تهران: دنیای کتاب.
- اسناد و مکاتبات شاه طهماسب صفوی (مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخی همراه با یادداشتهای تفصیلی). (1350). به کوشش و تصحیح عبدالحسین نوایی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
- اصفهانی، ابوالفضل کمال‌الدین اسماعیل. (1348). دیوان خلاق المعانی ابوالفضل کمال‌الدین اسماعیل اصفهانی. به کوشش حسین بحرالعلومی. تهران: کتابفروشی دهخدا.
- اصفهانی، جمال‌الدین محمد بن عبدالرزاق. (1320). دیوان کامل جمال‌الدین اصفهانی. به کوشش حسن وحید دستگردی. تهران: کتابفروشی ابن‌سینا.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن. (1347). چهل سال تاریخ ایران در دورۀ پادشاهی ناصرالدین شاه، المآثر و الآثار. ج1. به کوشش ایرج افشار. چاپ دوم. تهران: اساطیر.
- امیری یاسی‌کند، وحید و صحابی، حکیمه. (1394). بررسی درون‌مایه های اخلاقی در نفثه المصدور زیدری نسوی. بهارستان سخن، سال دوازدهم، شماره 30، صص 53-76.
- انوری ابیوردی، اوحدالدین. (1337). دیوان انوری. ج1. به کوشش محمدتقی مدرس رضوی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- انوری، حسن. (1381). فرهنگ بزرگ سخن. چاپ اول. تهران: سخن.
- بداؤنی، عبدالقادر. (1380). منتخب‌التواریخ. به کوشش مولوی احمدعلی صاحب. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- بغدادی، بهاءالدین محمد بن مؤید. (1315). التوسّل الی الترسّل. به کوشش احمد بهمنیار. تهران: شرکت سهامی چاپ.
- بهار، محمدتقی (ملک‌الشعرا). (1375). سبک‌شناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی. چاپ هشتم. تهران: امیرکبیر.
- بیلقانی، مجیرالدین. (1358). دیوان مجیرالدین بیلقانی. به کوشش محمد آبادی. تبریز: مؤسسۀ تاریخ و فرهنگ ایران.
- تاریخ شاهی قراختائیان. (2535ش.ش). به کوشش محمدابراهیم باستانی پاریزی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
- تنکابنی، محمد بن سلیمان. (1383). قصص‌الانبیاء. به کوشش محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی. تهران: علمی و فرهنگی.
- تنوخی، ابوعلی حسن بن علی بن محمد بن ابی الفهم داود بن ابراهیم. (1363). فرج بعد از شدت. ج1 و ج2. به کوشش اسماعیل حاکمی. چاپ دوم. تهران: اطلاعات.
- جرفادقانی، ابوالشرف ناصح بن سعد منشی. (1345). ترجمۀ تاریخ یمینی. تألیف عبدالجبار عتبی، به کوشش جعفر شعار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- جعفری رغدی (ابن‌بی‌بی)، حسین بن محمد بن علی. (1975م). الاوامر العلائیه فی الامور العلائیه. ج1. به کوشش نجاتی لوغال و عدنان صادق ارزی. آنقره: دانشکدۀ الهیات دانشگاه آنکارا.
- جوینی، علاءالدین عطاملک بن بهاءالدین محمد. (1378). تاریخ جهانگشای جوینی. به کوشش محمد بن عبدالوهاب قزوینی. چاپ دوم. تهران: نقش قلم-دنیای کتاب.
- جوینی، عطاملک. (1361). تسلیه الاخوان. به کوشش عباس ماهیار. تهران: آباد.
- حافظ ابرو، (1349). جغرافیای حافظ ابرو، قسمت ربع خراسان، هرات. به کوشش مایل هروی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
- حافظ ابرو، (1380). زبده التواریخ. به کوشش سیدکمال حاج سیدجوادی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- حسینی طبسی، سید حسین بن روح‌الله. (1392). صیدیه. به کوشش میر هاشم محدث. تهران: سفیر اردهال.
- حسینی قزوینی، شرف‌الدین فضل‌الله. (1383). المعجم فی آثار ملوک العجم. به کوشش احمد فتوحی‌نسب. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- حسینی یزدی، محمد بن محمد بن محمد بن نظام. (1388)، العراضه فی الحکایه السلجوقیه. به کوشش مریم میرشمسی، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.
- خاقانی، افضل‌الدین بدیل بن علی نجار. (1368)، دیوان افضل‌الدین بدیل بن علی نجار خاقانی شروانی. به کوشش ضیاءالدین سجادی، چاپ سوم. تهران: انتشارات سجاد.
- خواجوی کرمانی، ابوالعطا کمال‌الدین محمود بن علی بن محمود. (1350). گل و نوروز. به کوشش کمال عینی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
- خواجوی کرمانی، ابوالعطا کمال‌الدین محمود بن علی بن محمود. (1336). دیوان اشعار خواجوی کرمانی. به کوشش احمد سهیلی خوانساری. تهران: کتابفروشی محمودی و بارانی.
- خواندمیر (حسینی)، غیاث‌الدین بن همام‌الدین. (1317). دستور الوزراء. به کوشش سعید نفیسی. تهران: اقبال.
- دهخدا، علی‌اکبر. (1377). لغتنامۀ دهخدا. چاپ دوم. تهران: مؤسسۀ لغتنامۀ دهخدا.
- روملو، حسن بیگ. (1384). احسن التواریخ. به کوشش عبدالحسین نوایی. تهران: اساطیر.
- زمچی اسفزاری، معین‌الدین محمد. (1339). روضات‌الجنات فی اوصاف مدینه هرات. ج2. به کوشش سید محمدکاظم امام. تهران: دانشگاه تهران.
- سنایی غزنوی، ابوالمجد مجدود بن آدم. (1341). دیوان سنایی غزنوی. به کوشش مدرس رضوی. تهران: کتابخانۀ ابن‌سینا.
- سیدای نسفی، میر عابد. (1990م). کلیات آثار سیدای نسفی. به کوشش جابلقا داد علیشایف. زیرنظر اعلاخان افصح‌زاد و اصغر جانفدا. دوشنبه: نشریات دانش.
- سیستانی، ملکشاه حسین بن ملک غیاث‌الدین محمد بن شاه محمود. (1344). احیاءالملوک. به کوشش منوچهر ستوده. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- شامی، نظام‌الدین. (1363). ظفرنامۀ شامی. به کوشش پناهی سمنانی از روی نسخۀ فلیکس تاور. تهران: بامداد.
- شاه مرادیان، کامران و قنبری فشی، سعید. (1392). شرح مشکلات بلاغی و عربی نفثه المصدور زیدری و بازنویسی آن به نثر ساده و روان. چاپ سوم. تهران: علوم اجتماعی.
- شریعتی، علی. (1383). هبوط در کویر. چاپ بیست و یکم. تهران: چاپخش با همکاری بنیاد فرهنگی دکتر علی شریعتی.
- شمیسا، سیروس. (1378). سبک‌شناسی نثر. چاپ سوم. تهران: میترا.
- شیرازی، شهاب‌الدین عبدالله بن عزالدین فضل‌الله. (1338). تاریخ وصاف‌الحضره در احوال سلاطین مغول. به کوشش محمدمهدی اصفهانی. تهران: ابن‌سینا-جعفری.
- صفا، ذبیح‌الله. (2535ش.ش). تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی (از اوایل قرن هفتم تا پایان قرن هشتم هجری). ج2-3 ، چاپ دوم. تهران: فردوس.
- طغرایی مستوفی فریومدی، امیر فخرالدین محمود بن امیر یمین‌الدوله. (1344). دیوان اشعار ابن یمین فریومدی. به کوشش حسینعلی باستانی‌راد. تهران: سنایی.
- طوسی، محمد بن محمود احمد. (1382). عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات. به کوشش منوچهر ستوده. چاپ دوم. تهران: علمی و فرهنگی.
- ظهیری سمرقندی، محمد بن علی بن محمد. (1362). سندبادنامۀ منثور. به کوشش احمد آتش با گفتاری از مجتبی مینوی. تهران: کتاب فرزان.
- ظهیری سمرقندی، محمد بن علی بن محمد. (1349). اغراض السیاسه فی اعراض الریاسه. به کوشش جعفر شعار. تهران: دانشگاه تهران.
- عبدالرزاق سمرقندی، کمال‌الدین. (1383). مطلع سعدین و مجمع بحرین. به کوشش عبدالحسین نوایی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- عوفی، محمد. (1335). لباب‌الالباب. تهران: کتابخانۀ ابن‌سینا-کتابخانۀ حاج علی علمی.
- عوفی، سدیدالدین محمد. (1352). جوامع‌الحکایات. قسمت3، جزء 1. به کوشش بانو مصفا(کریمی). تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
- غنی‌زاده، ابوالفضل. (1398). نگاهی مجمل با دیدی ساختارگرایانه بر نفثه المصدور زیدری. نقد، تحلیل و زیبایی‌شناسی متون، سال دوم، شماره 4، صص 141-154.
- فاریابی، طاهربن محمد ابوالفضل ظهیرالدین فاریابی. (1380). دیوان ظهیرالدین فاریابی. به کوشش دکتر امیرحسن یزدگردی. به اهتمام دکتر اصغر دادبه. تهران: نشر قطره.
- فخر مدبر (مبارکشاه)، محمد بن منصور بن سعید. (1346). آداب الحرب و الشجاعۀ. به کوشش احمد سهیلی خوانساری. تهران: اقبال.
- فراهانی، محمدصادق. (1384). زندگی و شعر ادیب‌الممالک فراهانی. به کوشش سیدعلی موسوی گرمارودی. تهران: قدیانی.
- فرائد السلوک. منسوب به اسحاق بن ابراهین بن ابی الرشید بن غانم الطائی السجاسی. (1368). به کوشش نورانی وصال و غلامرضا افراسیابی. تهران: پاژنگ.
- فرّخ خان. (1347). مجموعه اسناد و مدارک فرّخ خان امین‌الدوله. ج4. به کوشش کریم اصفهانیان. تهران: دانشگاه تهران.
- فرخی سیستانی، ابوالحسن علیبن جولوغ. (1349). دیوان حکیم فرّخی سیستانی. چاپ دوم. تهران: انتشارات زوّار.
- فردوسی، ابوالقاسم. (1370). شاهنامه. ج2. به کوشش جلال خالقی مطلق. تهران: روزبهان.
- فرهنگنامۀ قرآنی. (1377). ج3. به نظارت محمدجعفر یاحقی. چاپ دوم. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
- فروغی بسطامی، (1376). دیوان فروغی بسطامی. به کوشش حمیدرضا قلیچخانی. تهران: روزنه.
- قرشی خلخالی، ادهم. (1370). کدو مطبخ قلندری. به کوشش احمد مجاهد. تهران: سروش.
- قلانسی نسفی، عبدالله بن محمد بن ابی‌بکر. (1385). ارشاد در معرفت و وعظ و اخلاق. به کوشش عارف نوشاهی. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
- قمری اصفهانی، سراج‌الدین. (1368). دیوان قمری اصفهانی. به کوشش یدالله شکری. تهران: معین.
- کاشانی، ابوالقاسم عبدالله. (1348). تاریخ اولجایتو. به کوشش مهین همبلی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- کریم آقسرایی، محمود بن محمد. (1943م). مسامره الاخبار و مسایره الاخیار. به کوشش عثمان توران. آنقره، ترکیه: انجمن تاریخ ترک.
- کلیم همدانی (کاشانی)، ابوطالب. (1369). دیوان کلیم همدانی. به کوشش محمد قهرمان. مشهد: آستان قدس رضوی.
- گیلانی، محمد بن عبدالخالق بن معروف. (1392). فرهنگ کنز اللغات(عربی به فارسی). ج1. به کوشش سیدرضا علوی. تهران: مرتضوی.
- لسان‌الملک سپهر، محمدتقی خان. (1377). ناسخ التواریخ، تاریخ قاجاریه (از آغاز تا پایان سلطنت فتحعلی شاه). ج1. به کوشش جمشید کیانفر. تهران: اساطیر.
- محمودی بلخی، ابوبکر عمر حمیدالدین. (1365). مقامات حمیدی. به کوشش رضا انزابی‌نژاد. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
- مستوفی بافقی، محمدمفید. (1340). جامع مفیدی. به کوشش ایرج افشار. تهران: اسدی.
- مسعود سعد سلمان. (1364). دیوان مسعود سعد. به کوشش مهدی نوریان. اصفهان: کمال.
- معصوم بکری، سید محمد. (1382). تاریخ سند معروف به تاریخ معصومی. به کوشش عمر بن محمد داوود پوته. تهران: اساطیر.
- ملطیوی، محمد بن غازی. (1383). روضه العقول، تحریر دیگر مرزبان‌نامه. به کوشش جلیل نظری. گچساران: دانشگاه آزاد اسلامی.
- ملطیوی، محمد بن غازی. (1351). برید السعاده. به کوشش محمد شیروانی. تهران: دانشگاه تهران.
- منشی کرمانی، ناصرالدین. (1328). سمط‌العلی للحضره العلیا در تاریخ قراختائیان کرمان. به کوشش عباس اقبال، تحت نظر محمد قزوینی. تهران: مجلۀ یادگار.
- موسوی اصفهانی (نامی)، میرزا محمدصادق. (1363). تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه. به کوشش سعید نفیسی. چاپ دوم. تهران: اقبال.
- میبدی، ابوالفضل رشیدالدین. (1339). کشف‌الاسرار و عده الابرار معروف به تفسیر خواجه عبدالله انصاری. ج10. به کوشش علی‌اصغر حکمت. تهران: دانشگاه تهران.
- میرخواند (خداوندشاه)، میرمحمد بن سیدبرهان‌الدین. (1339). تاریخ روضه الصفا. ج5. تهران: کتابفروشی خیام با همکاری مرکزی- پیروز.
- میرزا محمد کلانتر، (1362). روزنامۀ میرزا محمد کلانتر فارس. به کوشش عباس اقبال آشتیانی. تهران: کتابخانۀ سنایی-کتابخانۀ طهوری.
- ناصرخسرو، (1353). دیوان ناصرخسرو. ج1. به کوشش مجتبی مینوی و مهدی محقق. تهران: دانشگاه تهران.
- نخشبی، ضیاء. (1372). طوطی‌نامه. به کوشش فتح‌الله مجتبایی و غلامعلی آریا. تهران: منوچهری.
- نسوی (خرندزی زیدری)، شهاب‌الدین محمد. (1343). نفثه المصدور. به کوشش امیرحسن یزدگردی. تهران: اداره کل نگارش وزارت آموزش‌وپرورش.
- نسیم شمال (رشتی)، اشرف‌الدین. (1364). دیوان کامل نسیم شمال. با مقدمۀ سعید نفیسی. ج1. تهران: سعدی.
- نصیری، پریسا و طالبیان، یحیی. (1401). نگاهی انتقادی بر نفثه المصدور از منظر گفتمان نورمن فرکلاف. پژوهشهای بین رشته ای پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال چهارم، شماره 7، صص 360-386.
- نظامی گنجوی، الیاس بن یوسف. (1364). لیلی و مجنون. به کوشش بهروز ثروتیان. تهران: توس.
- نظامی گنجوی، الیاس بن یوسف. (1366). خسرو و شیرین. به کوشش بهروز ثروتیان. تهران: توس.
- نظامی گنجوی، الیاس بن یوسف. (1380). دیوان قصاید و غزلیات. به کوشش سعید نفیسی. چاپ هفتم. تهران: فروغی.
- نیشابوری (معزّی)، محمد بن عبدالملک. (1318). دیوان معزی. به کوشش عباس اقبال. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
- هدایت، رضاقلی‌خان. (1339). تاریخ روضه الصفای ناصری. ج9. تهران: کتابفروشی خیام با همکاری مرکزی- پیروز.
- هدایت، رضاقلی‌خان. (1340). تاریخ روضه الصفای ناصری. ج10. تهران: کتابفروشی خیام با همکاری مرکزی- پیروز.
- هروی، سیف بن محمد بن یعقوب. (1943م). تاریخ‌نامۀ هرات. به کوشش محمدزبیر الصدیقی. کلکته: مطبع بپتست مشن.
- همدانی، رشیدالدین فضل‌الله. (1387). فصلی از جامع‌التواریخ، تاریخ اسماعیلیان. به کوشش محمد روشن. تهران: میراث مکتوب.
- همدانی، رشیدالدین فضل‌الله. (1338). فصلی از جامع‌التواریخ، تاریخ سلطان یمین‌الدوله محمود بن سبکتگین و اسلاف و اخلاف او. به کوشش محمد دبیرسیاقی. تهران: فروغی.
- همدانی، رشیدالدین فضل‌الله. (1389). جامع‌التواریخ، تاریخ سلاطین خوارزم. به کوشش محمد روشن. تهران: میراث مکتوب.
- وحشی بافقی، کمال‌الدین. (1347). دیوان کامل وحشی بافقی. به کوشش حسین نخعی. چاپ سوم. تهران: امیرکبیر.
- وحید قزوینی، میرزا محمدطاهر. (1383). تاریخ جهان‌آرای عباسی. به کوشش سید سعید میرمحمدصادق. زیر نظر احسان اشراقی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- وراوینی، سعدالدین. (2535ش.ش). مرزبان‌نامه. ج1. به کوشش محمد روشن. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
- یزدی، شرف‌الدین علی. (1387). ظفرنامه. به کوشش سعید میرمحمدصادق و عبدالحسین نوایی. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.