- تعداد نمایش : 114
- تعداد دانلود : 76
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/2054
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .19 .8269
سال : 19
شماره : 7
شماره پی در پی : 125
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19،
شماره 7،
،
شماره پی در پی 125
واکاوی مؤلفه های ارتباطی بینامتنیت نفثهالمصدور بر مبنای لایه واژگانی
صفحه
(129
- 146)
زهرا اکبرپور (نویسنده مسئول)، زهره نورائی‌نیا ، مریم یوزباشی ، خدیجه بهرامی رهنما
تاریخ دریافت مقاله
: فروردین 1405
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: تیر 1405
چکیده
هدف: نفثه المصدور از برجسته ترین آثار نثر فنی فارسی در قرن هفتم هجری است که از منظر واژگانی، پیوندهای گسترده ای با سنت زبانی پیش از خود و نیز متون پس از خود دارد. با وجود پژوهشهای متعدد دربارۀ جنبه های تاریخی و ادبی این اثر، مؤلفه های ارتباطی بینامتنیت آن در لایۀ واژگانی تاکنون به صورتِ مستقل و داده محور بررسی نشده است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تبیین این مؤلفه ها و تحلیل جایگاه نفثه المصدور در انتقال، بازآفرینی، نوآوری و تداوم عناصر واژگانی در متون فارسی انجام شده است.
روشها: این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد تاریخی ـ بینامتنی، بر پایۀ پیکرۀ رایانه ای گروه فرهنگ‌نویسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی و مطالعۀ منابع منتخب انجام شده است. بدین‌منظور واژه ها، اصطلاحات، ترکیبات و تعبیرات خاص نفثه المصدور استخراج و با شواهد متناظر در متون پیشین و پسین مقابله شد تا پیشینه، تداوم، تحول و نوع روابط بینامتنی آنها بررسی و تحلیل شود.
یافته ها: تحلیل داده ها نشان داد که روابط بینامتنی نفثه المصدور در لایۀ واژگانی را میتوان در چهار بخش بررسی کرد: تأثیرپذیری از متون پیشین، ابداع و نوآوری واژگانی، احیا و بازآفرینی واژه ها و ترکیبات، و تأثیرگذاری بر متون پسین. همچنین بررسی شواهد نشان داد که بخشی از واژه ها و ترکیبات این اثر پیش از نسوی نیز در متون فارسی به کار رفته اند و پس از او نیز استمرار یافته اند، بخشی با تغییر در ساخت یا معنا بازآفرینی شده اند و شماری نیز، در محدودۀ منابع بررسی‌شده، کاربردی منحصربه فرد دارند.
نتیجه گیری: یافته های پژوهش نشان میدهد نفثه المصدور در لایۀ واژگانی، نقش مهمی در انتقال، بازآفرینی، نوآوری و تداوم عناصر زبانی میان متون فارسی داشته است. نسوی ضمن بهره گیری از میراث واژگانی پیشینیان، با نوآوری در واژه سازی، ترکیب‌سازی، بازمعناسازی برخی واژه ها و احیای شماری از ساختهای زبانی، در انتقال و تحول بخشی از واژه ها و ترکیبهای فارسی در آثار پس از خود نیز نقش داشته است. ازاین‌رو، نفثه المصدور افزون‌بر ارزش ادبی و تاریخی، منبعی مهم برای مطالعات تاریخ زبان فارسی، واژه شناسی تاریخی و سبک‌شناسی به شمار می‌آید.
کلمات کلیدی
نفثهالمصدور
, سبک‌شناسی
, نثر فنی
, لایه واژگانی
, ارتباط
, بینامتنیت
, مؤلفه های بینامتنی.
- آلن، گراهام (1392). بینامتنیت. ترجمه پیام یزدانجو. چاپ چهارم. تهران: مرکز.
- احمدی، بابک. (1370). ساختار و تأویل متن. چاپ اول. تهران: نشر مرکز.
- انوری، حسن. (1381). فرهنگ بزرگ سخن. چاپ اول. تهران: سخن.
- بهار، محمدتقی. (1349). سبک‌شناسی. جلد 3. چاپ سوم، تهران: امیرکبیر.
- خاتمی، احمد. (1380). شرح مشکلات تاریخ جهانگشای جوینی. چاپ دوم. تهران: پایا.
- دهخدا، علی‌اکبر. (1377). لغتنامۀ دهخدا. چاپ دوم. تهران: مؤسسۀ لغتنامۀ دهخدا.
- ذاکری کیش، امید و دیگران (1393). «تحلیل ساختاری زبان غنایی (با تکیه بر نفثه المصدور)». جستارهای زبانی، دورۀ پنجم، شمارۀ ۲ (پیاپی ۱۸)، صص 138-111.
- ذبیحی، سارا و خزانه دارلو، محمدعلی (1401). «نقد و آسیب‌شناسی کارنامه نفثهالمصدورپژوهی (تا پایان سال 1399 شمسی)». پژوهشنامۀ انتقادی متون و برنامه های علوم انسانی، دورۀ 22، شمارۀ 10، صص 183-147.
- سوسور، فردینان دو. (۱۳۸2). دوره زبانشناسی عمومی. ترجمه کورش صفوی. چاپ دوم. تهران: هرمس.
- شمیسا، سیروس. (1387)، سبک‌شناسی نثر. چاپ دوازدهم. تهران: میترا.
- صفوی، کورش. (1360). درآمدی بر زبانشناسی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- صفوی، کورش (1390)، از زبانشناسی به ادبیات، جلد 1، چاپ سوم. تهران: سوره مهر.
- صهبا، فروغ. (1384). «کهنگرایی واژگانی در شعر اخوان». پژوهش زبان و ادبیات فارسی، دورۀ جدید، شمارۀ 5، صص 64-41.
- عنایتی، صبا. (1397). «بررسی تغییرات معنایی چند واژه از تاریخ بیهقی». رخسار زبان، شماره 5، صص 82-65.
- فاضلی، فیروز و یاسری، حسین. (1396). «تشبیه با تکیه بر پیوند شاعرانگی و فرم در نفثهالمصدور». متن شناسی ادب فارسی، دورۀ نهم، شمارۀ ۱ (پیاپی ۳۳)، صص 90-73.
- فتوحی، محمود. (1390). سبک‌شناسی: نظریه ها، رویکردها و روشها. تهران: سخن.
- نامورمطلق، بهمن. (1386). «ترامتنیت مطالعه روابط یک متن با دیگر متنها». پژوهشنامۀ علوم انسانی، شمارۀ 56، صص 98-83.
- نسوی (خرندزی زیدری)، شهاب‌الدین محمد. (1343). نفثه المصدور. به کوشش امیرحسن یزدگردی. تهران: اداره کل نگارش وزارت آموزش‌وپرورش.