- تعداد نمایش : 129
- تعداد دانلود : 55
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/1999
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2025 .19 .8165
سال : 19
شماره : 3
شماره پی در پی : 121
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19،
شماره 3،
،
شماره پی در پی 121
پدیداری یک اصطلاح دیوانی هندوفارسی: پیشینه کاوی واژه «دستک»
صفحه
(231
- 266)
حسن زندیه (نویسنده مسئول)، حسین صومعه
تاریخ دریافت مقاله
: بهمن 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: اردیبهشت 1405
چکیده
زمینه و هدف: رواج زبان فارسی به عنوان زبان ادبی و دیوانی در پهنه جغرافیای فرهنگی فرامنطقه ای گسترده از شبه قارۀ هند تا بالکان، به پدیدآیی جهانشهر فارسی انجامیده است. در این میان، شبه قاره به عنوان بخشی از جهان فرهنگ فارسی، حوزۀ فرهنگی هندوفارسی را شکل داده است. این منطقه، نه تنها سبک هندی را به عنوان یکی از ادوار سبکشناسی شعر فارسی، به نام خویش کرده؛ بلکه گنجینه ای پربار از متون متنوع را فراهم ساخته که به تعبیری، میراث ارجمند ادبیات تاریخی هندوفارسی به شمار میآیند. ادبیات تاریخی دیوانپایه دربردارنده مفاهیم بومی و تازه، نمودی از حوزه فرهنگی هندوفارسی است. هدف این پژوهش، پیشینه کاوی واژۀ «دستک» در متون زبان فارسی و بویژه حوزه هندوفارسی است که بر تبیین مفهوم آن به عنوان یک اصطلاح دیوانی، کانونی شده و با شناختورزی در پیشینه زمانی و چگونگی پدیدآیی این اصطلاح دیوانی، به سرانجام خود میرسد.
روش پژوهش:پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با استفاده از داده های منابع کتابخانه ای انجام شده است. در آغاز کار، مفاهیم بنیادین «هندوفارسی»، «جهانشهر فارسی» و «سبک هندی» بازشناسی شده و سپس واژۀ «دستک» از دیدگاه ریشه شناسی در زبان فارسی (باستان، میانه و نو) بررسی شده است. پس از این، دامنه های معنایی این واژه، با بهره از «ادبیات تاریخی هندوفارسی» (واژه نامه ها، تاریخنامه ها، رسائل منشآتی، تذکره ها و اسناد) بازیابی و بررسی شده و سرانجام، از گذر تحلیل داده های دستیابشده، مفهوم دیوانی آن به دست داده شده است.
یافته ها: بر پایه دریافته های این پژوهش؛ دستک دیوانی هندوفارسی، قِسمی از احکام صادره از سوی حکومت است که خود، در چند نوع دارای کاربردهای معیّن (همچون دستک راهداری، دستک خدمت، دستک تعیناتی و ...)، قابل شناسایی است. دستکِ هندی، در ماهیّت نوعی مکتوب یا سند دیوانی با ویژگیهای ریختاری سندشناسی مشخّص -که در متن مقاله، برشمرده شده است- شناسایی میگردد. افزون بر این؛ بر پایه داده های منابع هندوفارسی، پیشینه پدیداری این اصطلاح در مفهوم دیوانی، به سپیده دم سدۀ ۱۱ق/۱۷م یا اندکی پیش از آن میرسد.
نتیجه گیری:پیدایی اصطلاح دیوانی دستک را نمیتوان رویدادی تصادفی یا صرفاً زبانی دانست؛ بلکه این پدیده با اصلاحات اداری، مالی و دیوانی گسترده ای پیوند دارد که در روزگار نخستین فرمانروایان گورکانی هند، به ویژه از دورۀ جلالالدین محمد اکبر (نیمۀ دوم سدۀ دهم هجری) و با بهره گیری از توانمندیهای فرهنگ فارسی، پیاده سازی شد. بدینترتیب؛ «دستک»، نه فقط یک واژه، که نمادی از سازوکار دیوانسالاری فارسیمآب در جهانشهر فارسی است.
کلمات کلیدی
دستک هندی
, دستک (احکام دیوانی)
, هندوفارسی (حوزه فرهنگی)
, هندوفارسی (ادبیات تاریخی)
, سبک هندی
, جهانشهر فارسی
, فرهنگ فارسی.
- آذر بیگدلی، لطفعلیبیک (1378). آتشکده آذر (نیمه دوم). به تصحیح میرهاشم محدّث، تهران: امیرکبیر.
- آرزو، سراجالدین علیخان (1930م). چراغ هدایت. لکهنو: منشی نولکشور.
- آریانپور کاشانی، منوچهر (1384). ریشه های هندواروپایی زبان فارسی. اصفهان: جهاد دانشگاهی.
- آصفآگاه، سیدمحمّدرضا (1394). کتابهاى سنگى چاپ شبه قارّه در مرکز احیاء میراث اسلامى قم. قم: مجمع ذخائر اسلامی.
- ابوالبشری، پیمان؛ ابراهیمی، آمنه (1396). «تحلیلی بر تاریخ نذورات آستان قدس رضوی از صفویه تا قاجاریه». شیعه شناسی، ش59، صص7-28.
- ابوالحیات، محمّد (بیتا). تذکره الکرام. به اهتمام فتحمحمّد تائب، لکهنو: مطبع انوار محمّدی.
- ابوالقاسمی، محسن (1387). دستور تاریخی زبان فارسی. تهران: سمت.
- ارداویرافنامه؛ ارداویرازنامه (1372). حرفنویسی، آوانویسی، ترجمه متنپهلوی، واژه نامه از فیلیپ ژینیو، ترجمه و تحقیق ژاله آموزگار، تهران: انتشارات معین و انجمن ایرانشناسی فرانسه.
- اعتمادالسلطنه، محمّدحسن خان (1363). تاریخ منتظم ناصری. به تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب.
- افشار، ایرج (1383). «قطع کاغذ و کتاب در متون فارسی و عربی (پیشکشی به دکتر صلاحالدین المنجد)»، نامه بهارستان، بهار و زمستان 1383، ش9-10، صص27-36.
- اقبال لاهوری، محمّد (1366). کلیّات اشعار فارسی اقبال لاهوری. مقدمه و حواشی م درویش، تهران: جاویدان.
- انوری، حسن (1382). فرهنگ بزرگ سخن. تهران: سخن.
- بختاورخان، محمّد (1979م). مرآه العالم: تاریخ اورنگزیب. تصحیح ساجده س علوی، لاهور: اداره تحقیقات پاکستان دانشگاه پنجاب.
- برزگر کشتلی، حسین (1380). «امیر علیخان پتنایی». دانشنامه ادب فارسی، زیر نظر حسن انوشه، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ج4، بخش1، ص278.
- بلگرامی، اوحدالدین (1301ق-1884م). نفایس اللغات، لکهنو: منشی نولکشور.
- بنیاد = گروه ترجمه بنیاد پژوهشهای علوم اسلامی (1386). فرهنگ اصطلاحات علوم و تمدن اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای علوم اسلامی.
- بهاءالدین ولد، محمّد بن حسین (1382). معارف؛ مجموعه مواعظ و سخنان سلطانالعلما بهاءالدین محمّد بن حسین خطیبی بلخی. به اهتمام بدیعالزمان فروزانفر، تهران: طهوری.
- بهار، ملکالشعرا (1311). «بازگشت ادبی». ارمغان، ش10، صص713-720.
- بهار، ملکالشعرا (1334). تاریخ تطوّر شعر فارسی. تحشیه محمّدتقی بینش، مشهد: کتابفروشی باستان رضوی.
- بهرامی، احسان (1369). فرهنگ واژه های اوستائی. تهران: نشر بلخ.
- بیهقی، ابوالفضل (1374). تاریخ بیهقی. تصحیح علیاکبر فیاض، تهران: علم.
- پتنایی، امیرعلیخان (1293ق). وزیرنامه. کانپور، مطبع نظامی.
- تبریزی، محمّدحسین بن خلف (1393). برهان قاطع. به اهتمام محمّد معین، تهران: امیر کبیر.
- چندبهار، لاله تیک (1380). بهار عجم؛ فرهنگ لغات، ترکیبات و امثال فارسی. تصحیح کاظم دزفولیان، تهران: طلایه.
- حافظ شیرازی، خواجه شمسالدّین محمّد (1387). دیوان خواجه شمسالدّین محمّد حافظ شیرازی قدّس سرّه العزیز. به اهتمام محمّد قزوینی و قاسم غنی، تهران: گلآذین.
- حسنآبادی، ابوالفضل (1390). «عشر و ده نیم (بررسی یکی از اصطلاحات مالی دوره صفویه)». گنجینه اسناد، ش81، صص 34-57.
- حسندوست، محمّد (1395). فرهنگ ریشه شناختی زبان فارسی. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
- حسینی مدنی تتوی، عبدالرشید (1337). فرهنگ رشیدی. به تحقیق و تصحیح محمّد عباسی، تهران: نگین.
- خلیلی، کامیاب (1385). فرهنگ واژه سازی در زبان فارسی. تهران: قصیده سرا.
- دهخدا، علیاکبر (1377). لغتنامه. زیر نظر محمّد معین و سیدجعفر شهیدی. تهران: دانشگاه تهران.
- راجکرن (1290ق-1873م). گشایشنامه. لکهنو: منشی نولکشور.
- راستارگویوا، ورا سرگییونا (1379). دستور زبان فارسی میانه. ترجمه ولیالله شادمان، تهران: انجمن آثار و مفخر فرهنگی.
- ربیعیان، محمّدرضا و عباسپور، هومن (1381). «سبکشناسی شعر». دانشنامه ادب فارسی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، صص791-800.
- رحیمی ویسه، احمدرضا (1384). نسخه خطی و فهرستنگاری آن در ایران: مجموعه مقالات و جستارها به پاس زحمات سیساله فرانسیس ریشار، نسخهشناس برجسته فرانسوی. تهران: میراث مکتوب.
- رمضانی، حسین (1392). «تازه های هندشناسی». مجموعۀ مقالات هندشناخت، تألیف پژوهشگران اداره کل پژوهش دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی برای همایش بین المللی میراث مشترک ایران و هند، قم: مجمع ذخائر اسلام، صص.359-502.
- رواقی، علی (1388). فرهنگ پسوند در زبان فارسی. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
- رودکی، عبدالله بن جعفر (1366). گزیده اشعار رودکی. پژوهش و شرح جعفر شعار و حسن انوری، تهران: امیرکبیر.
- روستایی، محسن (1387). «آشنایی مختصر با سند فرد و بازنویسی دو طغرا فرد (از تاریخ قاجاریه)». کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ش126، صص104-107.
- زندیه، حسن و صومعه، حسین (1403). «بازشناسی دستک در مفهوم ایرانی، از دیدگاه سندشناسی»، پژوهشهای علوم تاریخی، ش38، صص107-133.
- زندیه حسن و صومعه، حسین (1404). «کاربست رویکرد متنبنیان در معیار عناصر سندشناسی با تأکید بر اجزای عناصر دیوانی ایران». تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی، سال هفتم، ش13، صص73-121.
- سیف، عبدالرضا و تقدیری، سعید (1397). «واکاوی و بررسی فرهنگ تحفه السعادت». سبکشناسی نظم و نثر فارسی، ش39، بهار 1397، صص151-166.
- شروانی، ریاضاحمد (1344). احوال و آثار و سبک اشعار ملامحمّدطاهر غنی کشیمری ]پایاننامه دکتری[. به راهنمایی حسین خطیبی، دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات.
- شیروانی، ریاضاحمد (1972م). غنی کشمیری؛ احوال و آثار و سبک اشعار او. کتبه سرافراز احمد صدیقی، سرینگر: سکرتری جمّون ایند کشمیر اکیدیمی آف آرت، کلچر ایند لنگویجز.
- شیمل، آنماری (1375). ابعاد عرفانی اسلام. ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
- صفوی، کوروش (1381). «نگاهی به چگونگی پیدایش سبک هندی در شعر منظوم فارسی». متنپژوهی ادبی، دوره 5، ش105، صص26-41.
- صمصامالدوله شاه نوازخان (1888-1890م). مآثر الامرا. به تصحیح مولوی عبدالرحیم، کلکته: مطبع اُردوگائیدَ.
- صومعه، حسین (1403). ساختار، محتوا و کاربرد اسناد دستک با تأکید بر اسناد دوره متاخر مغولان هند (1172-1273ق-1759-1857م) ]پایاننامه کارشناسی ارشد[، به راهنمایی حسن زندیه، تهران: دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، گروه تاریخ.
- صهبائی دهلوی، امّامبخش (1298ق-1881م). شرح سه نثر ظهوری. لکهنو: منشی نولکشور.
- طباطبائی، سیدغلامحسینخان (1833م). سیر المتأخرین. به اهتمام عبدالمجید، کلکته: مطبع طبی.
- عبدالله، سید (1371). ادبیات فارسی در میان هندوان. ترجمه محمّد اسلمخان، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
- علی بن ابیطالب (1377). کتاب نهج البلاغه با ترجمه فارسی قرن پنجم و ششم. تصحیح و مقابله متن عزیزالله جوینی، تهران: دانشگاه تهران.
- علیمحمّدخان بهادر (1928م). مرآت احمدی. به تصحیح و تحشی سیدنواب علی ایم ای، کلکته: بیپئست میشن پریس.
- فاتحپور، فرمان (1998م). اردو لغت (تاریخی اُصول پر). کراچی: اردو لغت بورد.
- فتوحی، محمود (1388). «سبک هندی». دانشنامه زبان و ادب فارسی، به سرپرستی اسماعیل سعادت، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ج3، صص597-605.
- فدایی عراقی، غلامرضا (1377). مقدمه ای بر شناخت اسناد آرشیوی، تهران: سمت.
- فرشیدورد، خسرو (1386). فرهنگ پیشوندها و پسوندهای زبان فارسی. تهران: زوار.
- فروغ اصفهانی، محمّدمهدی (1378). فروغستان؛ دانشنامه فن استیفا و سیاق. به کوشش ایرج افشار، تهران: میراث مکتوب.
- فریدی دلپاک پتنی، محمّدعبدالکریم (1878م). دستورالانشا ]نسخه خطی[. به دستخط ہمر چند برهمن به تاریخ تحریر 1878م = 1294ق، کتابخانه دکتر ذاکر حسین دانشگاه جامعه ملیّه اسلامیه دهلی، شماره بازیابی 418.02 DAS.
- فیضی سرهندی، الله داد (1335). مدار الافاضل. به اهتمام محمّد باقر، لاهور: دانشگاه پنجاب.
- قاسمنژاد، علی (1381). «واژه نامه». دانشنامه ادب فارسی، زیر نظر حسن انوشه، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، صص1400-1410.
- قائممقامی، جهانگیر (1350). مقدمه یی بر شناخت اسناد آرشیوی. تهران: انجمن آثار ملی.
- کمالی اصفهانی، حیدرعلی (1305). منتخبات اشعار حضرت صائب. تهران: چاپخانه مجلس.
- کومار، سوبهاش (1386). فرهنگ تطبیقی واژگان مشترک زبانهای فارسی و هندی. تهران: سپهر دانش.
- لاهوری، غلامسرور (1894م-1312ق). خزینه الأصفیا. کانپور: منشی نولکشور.
- لعلچند ولد گوبند (1152ق). «دستورالعمل نویسندگی و فنون فرزانگی (یا دستورالعمل از بیاض بهه صاحب مهران بهه امر سنگه)» ]نسخه خطی[. مجموعه منشآت از قرن 13 ق، کتابت 24 ذیالحجه 1152ق، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، شماره مدرک 10-14459، رویه 41الف– 73ب.
- مجددی، محمّداقبال (1391). فهرست نسخه های خطی دو کتابخانه شخصی پاکستان (مجددی، کاظمی). قم: مجمع ذخائر اسلامی.
- محمّدپادشاه (1889م). فرهنگ آنندراج، لکهنو: مطبع منشی نولکشور.
- محمّدی، امین؛ ثمره حسینی، مرضیه (1398). «تحلیلی بر براتهای تجارتی عصر قاجار (بررسی تاریخی و سندشناسی)». پژوهشنامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی، ش15، صص173-194.
- مستعدخان، محمّدساقی (1871م). مآثر عالمگیری. به تصحیح آغااحمدعلی، کلکته: بپئست مشن پریس.
- ملکزاده (1299ق). نگارنامه منشی. لکهنو: منشی نولکشور.
- مؤتمن، زینالعابدین (1332). شعر و ادب فارسی. تهران: کتابخانه ابن سینا و بنگاه مطبوعاتی افشاری.
- مؤتمن، زینالعابدین (1349). تحوّل شعر فارسی. تهران: کتابفروشی حافظ و کتابفروشی مصطفوی.
- مولانا شیخ محمود بن ضیاءالدین محمّد (1396). «تحفه السعادت». تصحیح نسخه خطی تحفه السعادت ]پایاننامه دکتری[، سعید تقدیری، دانشگاه تهران، پردیس البرز.
- مولوی، جلالالدین محمّد (1374). کلیات دیوان شمس. مطابق نسخه تصحیحشده بدیعالزمان فروزانفر، تهران: راد.
- مولوی، جلالالدین محمّد (1371). مثنوی معنوی. مطابق نسخه مشهور و معتبر تصحیح نیکلسون، با همکاری مهدی آذریزدی، تهران: پژوهش.
- میرانصاری، علی (1385). ارج نامه ملکالشعرا بهار. تهران: میراث مکتوب.
- میرزا عبدالله بیگ (1301ق). افصحالانشا. کانپور: مطبع نظامی.
- نظامالملکی، محمّدهاشم خافیخان (1869م). منتخب اللباب. به اهتمام اشیاتک سوسیتی بنگاله، به تصحیح مولوی کبیرالدین احمد و مولوی غلامقادر، کلکته: کالجپریس به کارپردازی منشی کرامتحسین.
- نظیری نیشابوری، محمّدحسین (1379). دیوان نظیری نیشابوری. تصحیح محمّدرضا طاهری، تهران: نگاه.
- نفیسی، علیاکبر (1355). فرهنگ نفیسی. تهران: کتابفروشی خیام.
- نوشآبادی، تاجالدین (1380). «انشانویسی فارسی در شبه قارّه». دانشنامه ادب فارسی؛ ادب فارسی در شبه قارّه (هند، پاکستان، بنگلادش)، به سرپرستی حسن انوشه، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1380، ج4-1، صص297-342.
- نوشاهی عارف؛ الله شاه، رضا (1391). فهرست نسخه های خطی فارسی کتابخانه مرکزی دانشگاه پنجاب لاهور (پاکستان) (مجموعه های آزاد، پیرزاده، شیرانی، کیفی و عمومی). تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب، 1391.
- نوشاهی، عارف (1396). فهرست نسخه های خطی فارسی پاکستان (فهرست 8000 نسخه خطی کتابخانه شخصی و دولتی). تهران: میراث مکتوب.
- هاجری، ضیاءالدین (1377). فرهنگ وندهای زبان فارسی. تهران: آوای نور.