%0 Journal Article
%T پدیداری یک اصطلاح دیوانی هندوفارسی: پیشینه کاوی واژه «دستک»
%J  ماهنامه علمی سبک شناسی و تحلیلی متون نظم و نثر فارسی 
%I بهار ادب
%Z 3060-5660
%A حسن زندیه
%A حسین صومعه
%D 2025
%\ 1404/11/02
%N 121
%V 19
%P 231-266
%K دستک هندی
%K  دستک (احکام دیوانی)
%K  هندوفارسی (حوزه فرهنگی)
%K  هندوفارسی (ادبیات تاریخی)
%K  سبک هندی
%K  جهان‎شهر فارسی
%K  فرهنگ فارسی.
%X زمینه
و هدف: رواج زبان فارسی به عنوان زبان ادبی و
دیوانی در پهنه جغرافیای فرهنگی فرامنطقه ای گسترده از شبه قارۀ هند تا بالکان، به
پدیدآیی جهانشهر فارسی انجامیده است. در این میان، شبه قاره به عنوان بخشی
از جهان فرهنگ فارسی، حوزۀ فرهنگی هندوفارسی را شکل داده است. این
منطقه، نه تنها سبک هندی را به عنوان یکی از
ادوار سبکشناسی شعر فارسی، به نام خویش کرده؛ بلکه گنجینه ای پربار از متون متنوع
را فراهم ساخته که به تعبیری، میراث ارجمند ادبیات تاریخی هندوفارسی به
شمار می‌آیند. ادبیات تاریخی دیوان‌پایه دربردارنده مفاهیم بومی و تازه، نمودی از
حوزه فرهنگی هندوفارسی است. هدف
این پژوهش، پیشینه کاوی واژۀ «دستک» در متون زبان فارسی و بویژه حوزه هندوفارسی
است که بر تبیین مفهوم آن به عنوان یک اصطلاح دیوانی، کانونی شده و با شناخت‌ورزی
در پیشینه زمانی و چگونگی پدیدآیی این اصطلاح دیوانی، به سرانجام خود میرسد.

روش
پژوهش:پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با
استفاده از داده های منابع کتابخانه ای انجام شده است. در آغاز کار، مفاهیم
بنیادین «هندوفارسی»، «جهانشهر فارسی» و «سبک هندی» بازشناسی شده و سپس واژۀ
«دستک» از دیدگاه ریشه شناسی در زبان فارسی (باستان، میانه و نو) بررسی شده است.
پس از این، دامنه های معنایی این واژه، با بهره از «ادبیات تاریخی هندوفارسی»
(واژه نامه ها، تاریخنامه ها، رسائل منشآتی، تذکره ها و اسناد) بازیابی و بررسی
شده و سرانجام، از گذر تحلیل داده های دستیاب‎شده،
مفهوم دیوانی آن به دست داده شده است.

یافته ها: بر پایه دریافته های این پژوهش؛ دستک دیوانی
هندوفارسی، قِسمی از احکام صادره از سوی حکومت است که خود، در چند نوع دارای
کاربردهای معیّن (همچون دستک
راهداری، دستک خدمت، دستک تعیناتی و ...)، قابل شناسایی است. دستکِ هندی،
در ماهیّت نوعی مکتوب یا سند دیوانی با ویژگیهای ریختاری سندشناسی مشخّص -که در
متن مقاله، برشمرده شده است- شناسایی میگردد. افزون بر این؛ بر پایه داده های
منابع هندوفارسی، پیشینه پدیداری این اصطلاح در مفهوم دیوانی، به سپیده دم سدۀ
۱۱ق/۱۷م یا اندکی پیش از آن میرسد.

نتیجه گیری:پیدایی اصطلاح دیوانی دستک را نمیتوان رویدادی
تصادفی یا صرفاً زبانی دانست؛ بلکه این پدیده با اصلاحات اداری، مالی و دیوانی
گسترده ای پیوند دارد که در روزگار نخستین فرمانروایان گورکانی هند، به ویژه از
دورۀ جلال‌الدین محمد اکبر (نیمۀ دوم سدۀ دهم هجری) و با بهره گیری از توانمندیهای
فرهنگ فارسی، پیاده سازی شد. بدین‎ترتیب؛ «دستک»، نه فقط یک واژه، که نمادی از
سازوکار دیوانسالاری فارسی‌مآب در جهانشهر فارسی است.
%U https://bahareadab.com/article_id/1999