ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18، شماره 9، آذر 1404 ، شماره پی در پی 115

تحلیل ساختاری و محتوایی نامه های شاهنامه فردوسی

صفحه (287 - 303)
امید مجد (نویسنده مسئول)، مریم فتحعلی‌پور سالویی ، محمد فتحعلی‌پور سالویی
تاریخ دریافت مقاله : مرداد 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : آبان 1404

چکیده

هدف و زمینه: پژوهش حاضر با هدف بررسی دقیق و نظام‌مند نامه های کتبی در شاهنامه فردوسی انجام شده است. نامه ها در شاهنامه بخشی از ساخت روایت و وسیله ای برای شکل دادن به روابط شخصیتها، بیان دیدگاه قدرت، و انعکاس ارزشهای اخلاقی و فرهنگی هستند. با وجود اینکه این بخش از متن سهم قابل توجهی در پیشبرد داستان دارد، کمتر پژوهشی به صورت یکپارچه به تحلیل همه نامه ها پرداخته است و معمولاً تنها چند نامه مشهور مورد بررسی قرار گرفته اند. از این رو، ضرورت پژوهشی جامع که هم ساختار و هم محتوای نامه ها را در کنار هم تحلیل کند، احساس میشود.

روش تحقیق: این پژوهش بر اساس روش توصیفی–تحلیلی انجام شده و از تحلیل محتوای کیفی و کمی به طور همزمان بهره گرفته است. در مرحله نخست، با مراجعه به متن انتقادی شاهنامه (چاپ جلال خالقی مطلق)، ۷۴ نامه کتبی به همراه تمامی ویژگیهای ساختاری و روایی آنها استخراج شد. سپس برای هر نامه، اطلاعاتی چون الگوی آغاز، بدنه و پایان، نوع مضمون، لحن، طول، نسبت اجتماعی میان فرستنده و گیرنده و جایگاه آن در روایت ثبت گردید. داده ها پس از کدگذاری در قالب محورهای سه گانه ساختار، محتوا و کارکرد تحلیل شدند.

یافته ها: یافته های پژوهش نشان میدهد که بیشتر نامه ها از الگوی سه گانه آغاز، بدنه و پایان پیروی میکنند و این خود نشان‌دهنده ریشه داشتن یک سنت دبیری در متن شاهنامه است. بررسی لحنها نیز بیانگر غلبه دو لحن تهدیدی و نرم است که نشان میدهد روابط قدرت و روابط اخلاقی در کنار یکدیگر روایت را سامان میدهند. از نظر نقش روایی، برخی از نامه ها آغازگر رخدادهای اصلیند، برخی تنش و بحران جدیدی ایجاد میکنند و گروهی دیگر به گرهگشایی و ساماندهی پایان روایت می‌انجامند. این موضوع بیان میکند که نامه ها نقش فعالی در ساخت پیرنگ شاهنامه دارند و تنها وسیله انتقال پیام نیستند.

نتیجه گیری: نتایج پژوهش نشان میدهد که فردوسی از قالب نامه برای بیان دیدگاههای اخلاقی، سیاسی و انسانی خود بهره برده و نامه ها در شاهنامه جایگاهی فراتر از یک ابزار ساده ارتباطی دارند. ساختار منسجم آنها بیانگر تسلط شاعر به شیوه های رسمی نامه نگاری و سنت دبیری ایران باستان است، و تنوع مضامین، لحنها و روابط میان شخصیتها نشان میدهد که نامه ها بخشی جدی از معماری روایی شاهنامه محسوب میشوند.

کلمات کلیدی
شاهنامه , فردوسی , نامه نگاری , تحلیل ساختاری , تحلیل محتوایی , کارکرد روایی