%0 Journal Article
%T تحلیل ساختاری و محتوایی نامه های شاهنامه فردوسی
%J  ماهنامه علمی سبک شناسی و تحلیلی متون نظم و نثر فارسی 
%I بهار ادب
%Z 3060-5660
%A امید مجد
%A مریم فتحعلی‌پور سالویی
%A محمد فتحعلی‌پور سالویی
%D 2025
%\ 1404/05/02
%N 115
%V 18
%P 287-303
%K شاهنامه
%K  فردوسی
%K  نامه نگاری
%K  تحلیل ساختاری
%K  تحلیل محتوایی
%K  کارکرد روایی
%X هدف و زمینه: پژوهش حاضر با هدف بررسی دقیق و نظام‌مند نامه های کتبی در شاهنامه
فردوسی انجام شده است. نامه ها در شاهنامه بخشی از ساخت روایت و وسیله ای برای شکل
دادن به روابط شخصیتها، بیان دیدگاه قدرت، و انعکاس ارزشهای اخلاقی و فرهنگی
هستند. با وجود اینکه این بخش از متن سهم قابل توجهی در پیشبرد داستان دارد، کمتر
پژوهشی به صورت یکپارچه به تحلیل همه نامه ها پرداخته است و معمولاً تنها چند نامه
مشهور مورد بررسی قرار گرفته اند. از این رو، ضرورت پژوهشی جامع که هم ساختار و هم
محتوای نامه ها را در کنار هم تحلیل کند، احساس میشود.

روش تحقیق: این پژوهش بر اساس روش توصیفی–تحلیلی
انجام شده و از تحلیل محتوای کیفی و کمی به طور همزمان بهره گرفته است. در مرحله
نخست، با مراجعه به متن انتقادی شاهنامه (چاپ جلال خالقی مطلق)، ۷۴ نامه کتبی به
همراه تمامی ویژگیهای ساختاری و روایی آنها استخراج شد. سپس برای هر نامه، اطلاعاتی
چون الگوی آغاز، بدنه و پایان، نوع مضمون، لحن، طول، نسبت اجتماعی میان فرستنده و
گیرنده و جایگاه آن در روایت ثبت گردید. داده ها پس از کدگذاری در قالب محورهای سه گانه
ساختار، محتوا و کارکرد تحلیل شدند.

یافته ها: یافته های پژوهش نشان میدهد که بیشتر نامه ها از الگوی سه گانه آغاز،
بدنه و پایان پیروی میکنند و این خود نشان‌دهنده ریشه داشتن یک سنت دبیری در متن
شاهنامه است. بررسی لحنها نیز بیانگر غلبه دو لحن تهدیدی و نرم است که نشان میدهد
روابط قدرت و روابط اخلاقی در کنار یکدیگر روایت را سامان میدهند. از نظر نقش روایی،
برخی از نامه ها آغازگر رخدادهای اصلیند، برخی تنش و بحران جدیدی ایجاد میکنند و
گروهی دیگر به گرهگشایی و ساماندهی پایان روایت می‌انجامند. این موضوع بیان میکند
که نامه ها نقش فعالی در ساخت پیرنگ شاهنامه دارند و تنها وسیله انتقال پیام نیستند.

نتیجه گیری: نتایج پژوهش نشان میدهد که فردوسی از قالب نامه برای بیان دیدگاههای
اخلاقی، سیاسی و انسانی خود بهره برده و نامه ها در شاهنامه جایگاهی فراتر از یک
ابزار ساده ارتباطی دارند. ساختار منسجم آنها بیانگر تسلط شاعر به شیوه های رسمی
نامه نگاری و سنت دبیری ایران باستان است، و تنوع مضامین، لحنها و روابط میان شخصیتها
نشان میدهد که نامه ها بخشی جدی از معماری روایی شاهنامه محسوب میشوند.
%U https://bahareadab.com/article_id/1910