- تعداد نمایش : 10
- تعداد دانلود : 9
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/2078
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .19 .8427
سال : 19
شماره : 9
شماره پی در پی : 127
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19،
شماره 9،
،
شماره پی در پی 127
سبک‌شناسی شناختی استعاره در «عقل بیدار» سلطان باهو: رویکردی بر پایۀ بلاغت اسلامی و فارسی و نظریۀ لیکاف و جانسون
صفحه
(1
- 20)
عطاءالکریم منظور ، غلامرضا مستعلی پارسا (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله
: تیر 1405
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: مهر 1405
چکیده
زمینه و هدف: «عقل بیدار» رساله ای فارسی از سلطان باهو (۱۰۳۹ تا ۱۱۰۲ ق)، عارف قادری پنجاب در روزگار اورنگزیب، است که تاکنون بیشتر از دید تاریخ تصوف و نسخه شناسی بررسی شده و سازوکار زبانی آن کمتر کاویده شده است. این پژوهش نظام استعاری رساله را شناسایی میکند، سهم هر حوزۀ مبدأ را میسنجد و آن را در مطالعه ای موردی با کشف‌المحجوب مقایسه میکند.
روشها: رویکرد ترکیبی (کیفی و کمّی) بر بلاغت اسلامی و فارسی و سبک‌شناسی لایه ای استوار است و نظریۀ استعارۀ مفهومی لیکاف و جانسون ابزاری تکمیلی است. پیکره متن مصحَّح رساله (۳۴٬۸۴۰ واحد واژه ای) است. کاربردهای استعاری با معیاری سه مرحله ای شناسایی، در هفت حوزۀ مبدأ دسته بندی و با قاعده ای صریح در سه نوع ساختاری، هستی‌شناسانه و جهتی طبقه بندی شد. توزیع حوزه ها با آزمون خیدو و برتری حوزۀ نخست بر دوم با آزمون دوجمله ای و اندازۀ اثر سنجیده شد.
یافته ها: ۲٬۴۳۸ واحد استعاری (۷ درصد پیکره) شناسایی شد. «کیمیا و دارایی» با ۶۳۹ مورد (۱۸٫۳ در هزار واژه) در صدر است و «نور و رؤیت» با ۴۴۵ مورد (۱۲٫۸) در رتبۀ دوم قرار دارد (نسبت ۱٫۴۴؛ p کمتر از ۰٫۰۰۱؛ h کوهن ۰٫۱۸). نگاشتهای ساختاری ۶۹٫۹ درصد، هستی‌شناسانه ۱۸٫۲ درصد و جهتی ۱۱٫۹ درصد نمونه ها را دربرمیگیرند. نگاشت کلان «معرفت، ثروت است» و نگاشت فرعی «مرشد، کیمیاگر است» شناسایی شد. واژۀ «عقل» (۴۸ مورد) در برابر «علم» (۳۵۰ مورد) بسیار کم‌بسامد است.
نتیجه گیری: در «عقل بیدار» سفرِ منزل‌به منزل زیر الگوی کیمیا قرار میگیرد و به تبدیلی آنی فروکاسته میشود؛ این نشانۀ سبکی اصلی رساله است. مقایسه با کشف‌المحجوب نشان میدهد تفاوت دو متن بیش از آنکه در وجود حوزه ها باشد، در درجۀ نظام‌مندی و جایگاه استعاره است. نتایج به همین رساله محدودند.
کلمات کلیدی
سلطان باهو
, عقل بیدار
, سبک‌شناسی شناختی
, استعارۀ مفهومی
, نثر صوفیانه
- افراشی، آزیتا. (۱۳۹۵). مبانی معناشناسی شناختی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ص ۲۳
- اقبالی، ابراهیم. و امجدی تنورآغاج، مهسا. (۱۴۰۳). مروری بر اصل شباهت و وجه شبه در شناخت فهم استعاری از منظر لیکاف با تکیه بر استعاره های نیما یوشیج، اخوان ثالث، سهراب سپهری و احمد شاملو. بهار ادب، سال هفدهم، شمارۀ ۶ (پیاپی ۱۰۰)، ص ۲۵-۳۹.
- باهو، سلطان. عقل بیدار. متن مصحَّح بر پایۀ نسخۀ خطی شمارۀ ۴۹۸۰ کتابخانۀ گنجبخش و نسخه های بدل.
- پورنامداریان، تقی. (۱۳۶۴). رمز و داستانهای رمزی در ادب فارسی. تهران: علمی و فرهنگی، ص ۹۸.
- شفیعی کدکنی، محمدرضا. (۱۳۵۰). صور خیال در شعر فارسی. تهران: آگاه، ص ۶۸
- شفیعی کدکنی، محمدرضا. (۱۳۹۲). زبان شعر در نثر صوفیه: درآمدی به سبک‌شناسی نگاه عرفانی. تهران: سخن، ص ۱۲۳.
- شمیسا، سیروس. (۱۳۸۶). سبک‌شناسی نثر. تهران: میترا، ص ۱۲۹
- فتوحی رودمعجنی، محمود. (۱۳۹۱). سبک‌شناسی: نظریه ها، رویکردها و روشها. تهران: سخن، ص ۳۴.
- قائمی‌نیا، علیرضا. (۱۳۹۰). معناشناسی شناختی قرآن. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی، ص ۲۳.
- لاله زاری، محمدزمان و سرخی، فرزانه و حاتم‌پور، شبنم. (1403). بررسی و تحلیل استعارۀ مفهومی نور در دفتر اول مثنوی براساس نظریۀ جورج لیکاف و مارک جانسون. بهار ادب، سال هفدهم، شمارۀ 3 (پیاپی 97)، ص 225-248.
- مستعلی‌پارسا، غلامرضا. و عطاءالکریم. (۱۴۰۵) بررسی معرفت‌شناسانه و دیالکتیکی مفهوم عقل در اندیشه های سلطان باهو: خوانشی انتقادی از «عقل بیدار». مجله ادیان و عرفان، دانشگاه تهران، ص: ۲۶۶-۲۸۹
- Alam, M. (2003). The Culture and Politics of Persian in Precolonial Hindustan. In S. Pollock (Ed.), Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia. Berkeley: University of California Press, pp. 131-198.
- Alia, K., Amin, M. and Samiullah. (2021). A Study of Scholarly and Writing Services of Hadrat Sultan Bahu [in Urdu]. Al-Qamar, 4(1), pp. 427-440. https:--doi.org-10.53762-42m5n862
- Cohen, J. (1960). A coefficient of agreement for nominal scales. Educational and Psychological Measurement, 20(1), pp. 37-46.
- Cohen, J. (1992). A power primer. Psychological Bulletin, 112(1), pp. 155-159.
- Elias, J. J. (Trans. and Ed.). (1998). Death Before Dying: The Sufi Poems of Sultan Bahu. Berkeley: University of California Press, p. …
- Holm, S. (1979). A simple sequentially rejective multiple test procedure. Scandinavian Journal of Statistics, 6(2), pp. 65-70.
- Hujwīrī, A. b. ʿU. al-Jullābī. (1911). The Kashf al-Maḥjūb: The Oldest Persian Treatise on Ṣūfiism. Trans. R. A. Nicholson. E. J. W. Gibb Memorial Series, 17. Leiden: Brill; London: Luzac, pp. 4-25, xv-xvi.
- Isakhanli, H. (2020). Alchemy in Eastern Literature. Khazar Journal of Humanities and Social Sciences, 23(1), pp. 22-47. https:--doi.org-10.5782-2223-2621.2020.23.1.22
- Kilgarriff, A. (2005). Language is never, ever, ever, random. Corpus Linguistics and Linguistic Theory, 1(2), pp. 263-276.
- Kövecses, Z. (2010). Metaphor: A Practical Introduction. 2nd ed. Oxford: Oxford University Press, pp. 33, 215.
- Lakoff, G. and Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press, pp. 5, 10, 14, 25.
- Lory, P. (2021). Kimiā (“alchemy”). Encyclopaedia Iranica Online. https:--iranicaonline.org-articles-kimia
- Mojaddedi, J. (2011). Kašf al-Maḥjub of Hojviri. Encyclopaedia Iranica, Vol. XV, Fasc. 6, pp. 664-666. https:--www.iranicaonline.org-articles-kasf_al_mahjub_hojviri-
- Pragglejaz Group. (2007). MIP: A Method for Identifying Metaphorically Used Words in Discourse. Metaphor and Symbol, 22(1), pp. 1-39.