ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19، شماره 2، اردیبهشت 1405 ، شماره پی در پی 120

تحلیل فرمالیستیِ آشنایی‌زدایی معنایی و نحوی در غزلیات صائب تبریزی

صفحه (281 - 298)
آرزو یاسمی ، عبدالله حسن‌زاده میرعلی (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله : آذر 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : اسفند 1404

چکیده

زمینه و هدف: مفهوم «آشنایی‌زدایی» در فرمالیسم روسی، راهکاری بنیادین برای گریز از عادت‌زدگی زبان و طولانی کردن فرایند ادراک است. صائب تبریزی به عنوان برجسته ترین نماینده سبک هندی، از این شگرد برای تثبیت «طرز تازه» خود بهره برده است. پژوهش حاضر به بررسی این مسئله میپردازد که صائب چگونه با استفاده از تکنیک آشنایی‌زدایی در سطوح معنایی و نحوی، زبان شعری خود را برجسته ساخته و ادراک مخاطب را به چالش میکشد.

روش پژوهش: این تحقیق کیفی از نوع توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد فرمالیستی است. جامعه آماری پژوهش به اشعار کتاب «دویست و یک غزل صائب» (انتخاب دکتر امیربانو کریمی) محدود شده است. شواهد شعری با روش «نمونه گیری هدفمند» و بر اساس چهار معیار مشخص (تراکم شگردهای فرمالیستی، حضور توأمان نوآوریهای نحوی و معنایی، تنوع مضمونی و پرهیز از تعقید غیرهنری) استخراج و با روش تحلیل محتوا بررسی شده اند.

یافته ها: شواهد نشان میدهد صائب در محور معنایی، با درهم‌شکستن تقابلهای شرطی‌شده، شیءوارگی مفاهیم انتزاعی، تغییر کارکرد اشیا و پیوند حوزه های معنایی متفاوت، واقعیت روزمره را به واقعیتی شاعرانه بدل میکند. در محور نحوی نیز وی با هنجارگریزیهایی نظیر جابه جایی نامتعارف ارکان جمله، تأخیر یا تقدم عناصر دستوری و ایجاد تعلیق نحوی، زنجیره خوانش خطی را مختل کرده و فرایند ادراک مخاطب را به درنگ وامیدارد.

نتیجه گیری: نوآوریهای صائب صرفاً تزیین کلامی نیستند، بلکه مکانیسمی هدفمند برای «تأخیر در ادراک مخاطب» به شمار میروند. پیوند ارگانیک فرم و محتوا و هم‌افزایی آشنایی‌زداییهای نحوی و معنایی سبب شده است تا هندسه کلمات در غزلیات او تصویرگر دقیق معنای پنهان ابیات باشد؛ رویکردی که ظرفیتهای بیانی زبان فارسی را در چارچوب سبک هندی بونه ای چشمگیر گسترش داده است.

کلمات کلیدی
آشنایی‌زدایی , فرمالیسم روسی , تکنیکهای معنایی و نحوی , شعر صائب تبریزی , سبک هندی.