ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19، شماره 2، اردیبهشت 1405 ، شماره پی در پی 120

بررسی و تحلیل ساختارگرایی در داستانهای زویا پیرزاد

صفحه (89 - 112)
فاطمه ابراهیم‌پور فینی ، عبدالرضا مدرس‌زاده (نویسنده مسئول)، فاطمه طاهری
تاریخ دریافت مقاله : آذر 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : اسفند 1404

چکیده

زمینه و هدف: در بسیاری از خوانشهای موجود از آثار پیرزاد، توصیفِ محتوا جایگزینِ تحلیلِ ساخت و روابط درونی متن شده و عناصر روایت (نحوه شکلگیری پیرنگ، نوع کشمکش، کارکرد رخدادها، سازمان شخصیتها، زمان و مکان روایی، زاویه دید و شیوه بازنمایی گفت‌وگو) به صورت پراکنده گزارش میشوند، نه در قالب یک الگوی منسجم ساختاری. پژوهش حاضر با تکیه بر رویکرد ساختارگرایی و روایت‌شناسی، به تحلیل سازوکارهای روایی در منتخبی از داستانهای کوتاه زویا پیرزاد میپردازد؛ مسأله اصلی این تحقیق آن است که «ساخت روایت» در داستانهای کوتاه پیرزاد چگونه معنا تولید میکند و چه الگوهای تکرارشونده ای در ساماندهی روایت و شخصیتها دیده میشود.

روش: روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر خوانش نزدیک متن است؛ داده ها از متن داستانها استخراج و بر اساس مؤلفه های ساختاری روایت (از جمله پیرنگ و رخداد، کشمکش، شیوه شخصیت‌پردازی مستقیم/غیرمستقیم، ایستایی/پویایی شخصیت، زمان و مکان روایی، لحن و گفت‌وگو و زاویه دید) مقوله بندی و تفسیر شده اند.

یافته های پژوهش: در اغلب داستانهای بررسی‌شده، کنش بیرونی کمرنگ و «رخداد» به معنای کلاسیکِ پیرنگ‌ساز محدود است و در عوض، روایت با کشمکشهای ذهنی/عاطفی، جزئی‌نگری روزمره و «موقعیتهای تکرارشونده» پیش میرود؛ همچنین شخصیتهای محوری غالباً زنان‌اند و شخصیت‌پردازی بیشتر به شیوه غیرمستقیم (از طریق کنشهای کوچک، جزئیات فضایی، گفت‌وگوی درونی و نشانه های رفتاری) انجام میشود. در سطح ساخت، تکرار موقعیتها و همنشینی عناصر خانه/آشپزخانه/پنجره و زمانهای حال/گذشته، شبکه ای از نشانه ها میسازد که مضمونهای غالب مانند روزمرگی، فرسودگی، سکون، و تجربه زیسته زنانه را تقویت میکند و به همین دلیل، واقع‌گرایی آثار (با رگه هایی از حساسیت مدرن) بیش از آنکه بر حادثه متکی باشد، بر سازماندهی ساختاریِ روایت و توزیع اطلاعات روایی استوار است.

نتایج: پیرزاد با حداقل کنش بیرونی، از طریق ساخت تکرار، تقارن و همسانی ساختاری (زندگیهای آینه ای، نقشهای نسلی، چرخه های مشابه) جهان روایت را سامان میدهد و احساس محصورشدگی و فرسودگی را به صورت ساخت‌مند تولید میکند.

کلمات کلیدی
زویا پیرزاد , ساختارگرایی , روایت‌شناسی , داستان کوتاه , پیرنگ , زاویه دید.