ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19، شماره 2، اردیبهشت 1405 ، شماره پی در پی 120

تحلیل درونمایۀ سفر و هجرت در شعر شاعران پس از انقلاب اسلامی ایران

صفحه (65 - 87)
مجید قاسمی فسارانی ، مجید پویان (نویسنده مسئول)، محمدرضا نجاریان
تاریخ دریافت مقاله : آذر 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : اسفند 1404

چکیده

زمینه و هدف: درونمایۀ «سفر و هجرت» در ادبیات پس از انقلاب اسلامی ایران، دستخوش تحولات معنایی و نمادین عمیقی شده و به بازتابی از وضعیت روحی و روانی شاعر و فضای اجتماعی جامعه تبدیل شده است. این مفاهیم در شعر شاعران، به دو شکل عمده نمود یافته است: گروهی از شاعران داخل، «سفر» را نماد تحوّل درونی، سلوک معنوی و جست‌وجوی حقیقت دانسته اند، در حالی که شاعران مهاجر، «هجرت» را با تجربۀ تبعید و بحران هویت پیوند زده اند.

هدف پژوهش حاضر، تحلیل درونمایه های سفر و هجرت در شعر گروهی از شاعران برگزیدۀ داخل (حمید سبزواری، مهرداد اوستا، علی معلم دامغانی و علی موسوی گرمارودی) و مقایسۀ آن با چهار شاعر منتخب مهاجر (عباس صفاری، یدالله رؤیایی، نادر نادرپور و ژاله اصفهانی) است تا وجوه مشترک و متمایز سروده های آنان تبیین گردد.

روشها: پژوهش حاضر به روش توصیفی – تحلیلی و براساس مطالعۀ کتابخانه ای است. در این فرآیند، ابتدا مضامین مرتبط با «سفر» و «هجرت» در اشعار شاعران استخراج، و سپس با رویکرد تطبیقی بررسی می شود تا وجوه اشتراک و افتراق آنها مشخص گردد.

یافته ها: تحلیل اشعار شاعران مورد مطالعه نشان میدهد که مفهوم «سفر» و «هجرت» در شعر شاعران داخل کشور، بیشتر با نگرشی مثبت و تعالی‌جو همراه است. در این اشعار، سفر نمادی از حرکت درونی، خودیابی، سلوک معنوی و مسئولیت دینی تلقی میشود و غالباً با مفاهیمی چون حقیقت‌جویی، دفاع از سرزمین و شهادت پیوند میخورد. در مقابل، در شعر شاعران مهاجر، هجرت بیشتر رنگی از اضطراب، اندوه و اعتراض دارد و دوری از وطن برای آنان به تجربه ای آمیخته با غربت، بحران هویت و ازخودبیگانگی تبدیل شده است؛ به گونه ای که سفر در این اشعار، دیگر نه راهی به رستگاری بلکه بازتابی از رنج تبعید و گسست هویتی به شمار می‌آید.

نتیجه گیری: یافته های پژوهش حاضر نشان میدهد که درون‌مایۀ سفر و هجرت در شعر شاعران داخل کشور، بیشتر ایجابی و با بار معنایی مثبت و با محوریت تحوّل معنوی، خودشناسی و رسالت دینی مطرح میشود.آنان سفر و هجرت را به منظور رسیدن به حقیقت، خود‌شناسی، دفاع از میهن و شهادت به کار برده اند که نشانه ای از کوشش برای رسیدن به ارزشهای برتر است. از دیگرسو شاعران مهاجر، هجرت را با حس تبعید، بحران هویت و غربت بازنمایی کرده اند.ایشان با تجربۀ دوری از وطن، سفر و هجرت را به عنوان یک تجربۀ دردآور و گاهی اعتراضی مطرح میکنند که نمادی از چندپارگی هویت و سردرگمی در برابر واقعیتهای جدید به شمار میرود.

کلمات کلیدی
سفر , هجرت , شعر پس از انقلاب اسلامی ایران , ادبیات مهاجرت , غم غربت.