- تعداد نمایش : 30
- تعداد دانلود : 43
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/1973
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .19 .8088
سال : 19
شماره : 2
شماره پی در پی : 120
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19،
شماره 2،
،
شماره پی در پی 120
جایگاه زنان در متون قرون میانه: مطالعۀ تطبیقی معجمالبلدان یاقوتِ حموی و آثارالبلاد زکریای قزوینی
صفحه
(39
- 63)
رقیه فتحیزاده زال ، محمد حکیمآذر (نویسنده مسئول)، زهرا قرقی
تاریخ دریافت مقاله
: آبان 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: بهمن 1404
چکیده
زمینه و هدف: جایگاه زنان در متون قرون ششم تا هشتم هجری به دلیل تفاوت ماهوی این متون در ترکیب روایتهای ادبی و توصیفهای مستند، همواره با ابهام و چندلایگی همراه بوده است. فهم دقیق نقش اجتماعی، فرهنگی و سیاسی زنان نیازمند تحلیل تطبیقی روایتهای ادبی و داده های عینی مستند است. با تمرکز بر معجمالبلدان یاقوتِ حموی و آثارالبلاد زکریای قزوینی، به تبیین جایگاه زنان در این متون و تعیین میزان نزدیکی آنها به واقعیتهای زیسته زنان در جوامع قرون میانه پرداخته میشود. تمرکز همزمان بر معجمالبلدان یاقوتِ حموی و آثارالبلاد زکریای قزوینی و مقایسه تطبیقی آنها به عنوان دو متن جغرافیایی- اجتماعی قرون میانه، رویکردی نسبتاً مغفول در مطالعات زنان است. اغلب پژوهشهای پیشین به متون فقهی یا ادبی پرداخته اند و از دانشنامه های جغرافیایی غفلت شده است.
روشها: از روش تحلیل محتوای کیفی- توصیفی بهره گرفته شده و با چارچوب نظری جامعه شناسی ادبیات (با اتکا به دیدگاه های باستید، لوونتال و گلدمن) و تحلیل گفتمان روایی، داده های متنی مرتبط با جایگاه زنان شامل نقشهای خانوادگی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی از دو اثر استخراج و تحلیل میشسود.
یافته ها: معجمالبلدان با نسبت دادن کنش اجتماعی، علمی و سیاسی به زنان، استفاده از روایتهای میدانی، نقل اشعار و ذکر مصادیق عینی، الگویی از بازنمایی کنشگرانه و واقعگرایانه هویت زنانه ارائه میدهد که در آن زنان به عنوان کنشگران اجتماعی قابل شناساییاند. در مقابل، آثارالبلاد زکریای قزوینی، اگرچه حضور زنان را ثبت میکند، اما این حضور غالباً در سطح توصیفهای کلی، اخلاقی و نمادین باقی مانده است و زنان کمتر به عنوان کنشگران مستقل در ساختار روایت ظاهر شدند. تحلیل تطبیقی نشان داد که تفاوتهای بازنمایی زنان نه صرفاً ناشی از تفاوتهای سبکی، بلکه برآمده از کارکرد معرفتی، درجه واقعیتپذیری و منطق گفتمانی هر متن است؛ به گونه ای که میان نوع متن، سطح روایتپذیری واقعیت اجتماعی و شیوه صورتبندی هویت زنانه رابطه ای ساختاری برقرار است.
نتیجه گیری: جایگاه زنان در متون قرون میانه تابعی از موقعیت معرفتی و کارکرد اجتماعی متن است؛ به طوری که متون علمی- اجتماعی با گرایش به ثبت تجربه های زیسته و کنشهای واقعی، امکان بازنمایی هویتهای زنانه کنشگر را فراهم میکنند، در حالی که متون اخلاقی- ادبی بیشتر به بازتولید الگوهای هنجاری و هویتهای آرمانی تمایل دارند.
کلمات کلیدی
جایگاه زنان
, جامعه شناسی تاریخی
, متون علمی- اجتماعی
, گفتمان زنانه
, معجمالبلدان یاقوت
, آثارالبلاد زکریای قزوینی.
- ابناخوه، محمدبن احمد قرشی. (1386). آیین شهرداری در قرن هفتم هجری. ترجمه جعفر شعار. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- ابناثیر، علیبن محمد. (1371). الکامل فی التاریخ، ترجمه ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، تهران: مؤسسه مطبوعات علمی.
- احمدی، نزهت. (1401). زن در تاریخ اسلام: از قرن هفتم تا سیزدهم هجری. تهران: انتشارات کویر.
- باستید، روژه. (1396). هنر و جامعه. ترجمه غفار حسینی. تهران: انتشارات توس.
- بیانی، شیرین. (1397). زن در ایران عصر مغول، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
- ترابی، علی اکبر. (1383). جامعه شناسی ادبیات فارسی، تبریز: نشر فروزش.
- حسینزاده، آذین. (1397). زن آرمانی، زن فتانه: بررسی تطبیقی جایگاه زن در ادبیات فارسی، تهران: نشر قطره.
- حسینی، مریم. (1402). ریشه های زنستیزی در ادبیات کلاسیک فارسی، رشت: نشر چشمه.
- حموی، یاقوت. (1380). معجمالبلدان. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
- حموی، یاقوتِ بنعبدالله. (1395). معجمالبلدان، جلد1، ترجمه علینقی منزوی. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، اداره کل آموزش، انتشارات و تولید فرهنگی.
- دهخدا، علی اکبر. (1377). لغت نامه. تهران: انتشارات سروش.
- زرینکوب، عبدالحسین. (1394). از کوچه رندان، تهران، نشر سخن.
- ساناساریان، الیز. (1394). جنبش حقوق زنان در ایران، ترجمه ناصر فکوهی، تهران، نشر طرح نو.
- ستاری، جلال. (1398). سیمای زن در فرهنگ ایران، تهران، نشر مرکز.
- شمیسا، سیروس. (1401). نقد ادبی. تهران: انتشارات میترا.
- شوقی ضیف، احمد. (1426). المفصل فی تاریخ العرب قبل از اسلام، بغداد، نشر جامعه.
- صفا، ذبیحالله. (1369). تاریخ ادبیات در ایران (جلد دوم: خلاصه ج سوم، بخش اول و دوم، از اوائل قرن هفتم تا پایان قرن هشتم)، تلخیص: محمد ترابی، چاپ شانزدهم، نشر فردوس.
- طباطبائیان، عطیه سادات. (1390). نقش و جایگاه زن در قرن هشتم با تکیه بر سفرنامه ابن بطوطه. تاریخپژوهی، شماره 49، صص 49-64.
- عباسی، مهناز. (1398). تصویرشناسی زنان در سفرنامه مقدسی. مطالعات تاریخ فرهنگی، دوره 10، شماره 39، صص 75-105.
- غزالی، امام محمد. (1403). نصیحه الملوک. ترجمه قوامالدین طه. تهران: انتشارات جامی (مصدق).
- فیروزآبادی، محمد بنیعقوب؛ زبیدی، محمد بن محمد. (1414 ق- 1994 م). تاج العروس فی شرح القاموس. تحقیق علی شیری. بیروت: دار الفکر.
- قزوینی، زکریابن محمد. (1395). آثارالبلاد و اخبارالعباد، ترجمه احمد شاه مرادی، تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
- قنوات، عبدالرحیم. (1388). سیمای کاشان در معجمالبلدان یاقوتِ حموی. کاشانشناسی، دوره 4، شماره 1، صص 173-180.
- کرون، پاتریشیا. (1402). تاریخ اندیشه سیاسی در اسلام. ترجمه مسعود جعفری. تهران: نشر سخن.
- کهدویی، محمد کاظم؛ حسینی، رقیه. (1389). نگرشی به شخصیت زن در تاریخ بیهقی و جهانگشای جوینی. فصلنامه تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی، دوره 2، شماره 4، صص 137-164.
- گلدمن، لوسین. (1398). جامعه، فرهنگ و ادبیات، ترجمه محمد جعفر پوینده، نشر چشمه.
- گیدنز، آنتونی. (1402). فراسوی چپ و راست. ترجمه محسن ثلاثی. تهران: انتشارات علمی.
- لوونتال، لئو. (1396). رویکرد انتقادی در جامعه شناسی ادبیات. ترجمه محمدرضا شادرو. تهران: نشر نی.
- نظری، حمیدرضا. (1400). محدثان قومس و یک کتاب. فرهنگ قومس، شماره 69، صص 179-190.
- ولک، رنه؛ وارن، آوستن. (1400). نظریه ادبیات. ترجمه ضیاء موحد و و پرویز مهاجر. تهران: انتشارات نیلوفر.