ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18، شماره 12، اسفند 1404 ، شماره پی در پی 118

معرفی و تحلیل سبک‌شناسانه نسخۀ خطی مثنوی بحرالدرین سرودۀ علاءالدین کرمانی

صفحه (85 - 109)
مریم دُرپر (نویسنده مسئول)، مژگان میرحسینی
تاریخ دریافت مقاله : مهر 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : دی 1404

چکیده

زمینه و هدف: خمسۀ محیره، سرودۀ علاء الدین کرمانی به پیروی از سنت خمسه سرایی نظامی شکل گرفته است. این پژوهش به معرفی و بررسی بخش دوم منظومۀ پنجم این مجموعه، با عنوان بحرالدرین، به عنوان نمونه ای ناشناخته از ادبیات دینی با محوریت سیرۀ نبوی میپردازد و به این پرسش‌ها پاسخ میدهد: مهمترین ویژگیهای سبکی و درونمایه های این منظومه چیست و چگونه بازتاب‌دهنده سنت‌ سیره نویسی در قرن نهم است؟ هدف پژوهش معرفی این نسخه خطی به عنوان گامی در جهت تکمیل سنت خمسه سرایی و حماسه های دینی منظوم در تاریخ ادبیات فارسی است.

روش: پژوهش پیش رو، مطالعه ای نظری است که به روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به داده ها و اسناد کتابخانه ای انجام شده است. محدوده مورد مطاله یا پیکرۀ متنی عبارت است از نسخه خطی موجود در کتابخانه دانشگاه استانبول که در ردیفFY با شماره 1398 نگهداری میشود.

یافته ها: این منظومه با استفاده از بحر متقارب و لحن حماسی، ترکیبی از واژه های عربی (به وفور)، گاهی واژه ها و ترکیبات بدیع فارسی، اصطلاحات عرفانی، گاه اصطلاحات فلسفی و نیز کاربرد پربسامد صنایع بدیعی نظیر تشبیه، استعاره و اغراق، انواع جناس، انواع ردیف اعم از اسمی، فعلی، ضمیر، حرف، ترکیبی با بسامد ردیف فعلی، ترصیع، موازنه و تصدیر ویژگیهای زبانی و بیانی خاصی دارد. ساختار روایی اثر از تولد تا رحلت پیامبر را با تمرکز بر غزوات، جانشینی و رویدادهای تاریخی شامل میشود.

نتیجه گیری: در این منظومه شاعر با تلفیق عناصر ستایشی، حماسی و عرفانی، اثری خلق کرده که علاوه بر کارکرد ادبی، نقش آموزشی و تبلیغی در ترویج اسلام و عشق به پیامبر(ص) ایفا میکند. ویژگیهای مذکور در یافته های تحقیق آن را به نمونه ای برجسته از سیره نگاری منظوم و بازتابی از سنت ادبی قرن نهم تبدیل کرده است. معرفی این نسخه گامی در جهت تکمیل تاریخ ادبیات حماسی-دینی و سنت خمسه سرایی فارسی محسوب میشود.

کلمات کلیدی
طرازالنبوه , بحرالدرین , کوکبی , نسخه خطی , ادبیات دینی , خمسه سرایی.