- تعداد نمایش : 612
- تعداد دانلود : 314
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/1528
- کد doi مقاله: Doi: 10.22034/bahareadab.2023 .16 .7074
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 16،
شماره 8،
،
شماره پی در پی 90
مطالعۀ سبک شخصی عطار در قلندریات و خمریات بر اساس واکاوی عناصر شعری
صفحه
(271
- 292)
مراد نوشادیفرد ، مهدی ملک ثابت (نویسنده مسئول)، محمدرضا نجاریان ، محمد خدادادی
تاریخ دریافت مقاله
: آبان 1401
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: بهمن 1401
چکیده
زمینه و هدف: قلندریات به اشعاری اطلاق میشود که دربارۀ خصوصیات ظاهری و معنوی قلندران، از جمله باورها، آیینها و طرز زندگی آنهاست. مقصود این جستار واکاوی عناصر سازندۀ رباعیهای عطار نیشابوری در باب قلندریات و خمریات از مختارنامۀ اوست. این عناصر شامل شکل، زبان، موسیقی، زمینه های معنایی، عاطفه و صور خیال است. این واکاوی خصوصیات سبکی عطار را آنگونه که در این مجموعه نمایان شده، معرفی میکند.
روش مطالعه: داده های این مطالعه از واکاوی منابع کتابخانه ای به دست آمده و سپس داده های حاصله به روش توصیف، تحلیل و گاهی مقایسه بررسی شده است. مسیر تحقیق چنین است که پس از مبانی و مفاهیم اولیۀ پژوهش، عنصر شکل با تأکید بر قالب شعرها، عنصر زبان در سطوح واجی، ساختواژی و نحوی، عنصر موسیقی در سطوح بیرونی، کناری و میانی، زمینه های معنایی با تأکید بر مضامین اصلی اشعار، عنصر عاطفه از نظر انواع منِ شاعر و صور خیال با محوریت مجاز، تشبیه، استعاره و کنایه مطالعه شده است.
یافته ها: قالب مکانیکی در کنار وزن ثابت و ردیفهای طولانی و تکرار واژه محدودیتهایی را بر شعرها تحمیل کرده است. سطوح واجی و ساختواژی زبان در دایرۀ کاربردهای مرسوم باقی مانده است. در سطح نحوی زبان، جملات و خصوصاً افعال امری غلبۀ صریح دارند و جزو خصوصیات سبک شخصی عطارند. موسیقی بیرونی به وزن رباعی محدود است. موسیقی کناری به دلیل استفادۀ حداکثری از ردیف حاکی از اهمیت حس موسیقایی نزد شاعر دارد و موسیقی میانی بر پایۀ عنصر تکرار شکل گرفته است. از بابت عنصر معنا، می نوشی و طربجویی در کنار غنیمت دانستن وقت و مرگاندیشی ظهور و فراوانی بیشتری دارند.
نتیجه گیری: استفاده از صورت امری جملات، عنصر تکرار، توجه به من اجتماعی و بهره گیری از کنایه و مجاز مهمترین ویژگیهای سبکی عطار نیشابوری در قلندریات و خمریات است. برخی رویکردهای شاعر مثل تأکید بر قالب مکانیکی، وزن ثابت و ردیفهای طولانی محدودیتهایی را به شعر او تحمیل کرده است.
کلمات کلیدی
رباعیات
, سبکشناسی
, عطار نیشابوری
, عناصر شعری
, قلندریات
, خمریات.
- اکبری زاده، حمزه و همکاران. (1401)، «سبکشناسی فکری رباعیات مختارنامۀ عطار»، مجلۀ سبکشناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، شمارۀ72، صص 205-188.
- امیرمعزی، محمدبن عبدالملک نیشابوری. (1318)، دیوان امیرالشعرا معزی، به تصحیح و اهتمام عباس اقبال آشتیانی، تهران: اسلامیه.
- برومند سعید، جواد. (1385)، «ریشه یابی و اشتقاق واژۀ قلندر»، مجلۀ مطالعات ایرانی، (10) 5، صص55-33.
- برهان تبریزی، محمدحسینبن خلف. (1331)، برهان قاطع، با مقدمه و تصحیح و اهتمام محمد معین، تهران: کتابخانۀ ابنسینا.
- حسنپور، مهرداد. (1395)، «تأثیرپذیری دیوان شمس تبریزی از افکار و اندیشه های قلندریه»، پایاننامۀ کارشناسی ارشد ادبیات فارسی، به راهنمایی تراب جنگی قهرمان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
- حسینى زبیدى واسطى، سیدمرتضى. (1414ق.)، تاج العَروس من جواهر القاموس، به تحقیق علی شیری، بیروت: دارالفکر.
- خرمشاهی، بهاءالدین. (1378)، حافظنامه، چ8، تهران: علمی و فرهنگی.
- رضایی، احترام. (1388)، ساقینامه در شعر فارسی، چ2، تهران: امیرکبیر.
- رفیعپور، فرامرز. (1377)، آناتومی جامعه یا سنت الله: مقدمه ای بر جامعه شناسی کاربردی، تهران: کاوه.
- زرینکوب، عبدالحسین. (1363)، جستجو در تصوف ایران، تهران: امیرکبیر.
- زرینکوب، عبدالحسین. (1378)، صدای بال سیمرغ، تهران: سخن.
- سعد سلمان، مسعود. (1362)، دیوان مسعود سعد سلمان، به تصحیح و مقدمۀ ناصر هیری، تهران: گلشایی.
- شرافتی، زهرا و نوروزی، زهرا. (1398)، «صفات عرفانی و نمادین قلندران در آثار سنایی، عطار، مولانا و حافظ»، مجلۀ ادبیات و عرفان، (5) 2، صص160-137.
- شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1387)، قلندریه در تاریخ، چ3، تهران: سخن.
- شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1389)، موسیقی شعر، چ4، تهران: آگاه.
- شمیسا، سیروس. (1374)، سیر رباعی در شعر فارسی، چاپ2، تهران: فردوس.
- شمیسا، سیروس. (1383)، نقد ادبی، چ4، تهران: فردوس.
- شمیسا، سیروس. (1388)، سبکشناسی شعر، چ4، تهران: میترا.
- شمیسا، سیروس. (1389)، انواع ادبی، چاپ چهارم، تهران: میترا.
- شمیسا، سیروس. (1392)، بیان، چ4، تهران: میترا.
- شمیسا، سیروس. (1393)، کلیات سبکشناسی، چ4، تهران: میترا.
- صراف، مرتضی. (1349)، «آیین قلندری(1)»، مجلۀ ارمغان، (11 و 12) 39، صص 715-705.
- صراف، مرتضی. (1350)، «آیین قلندری(2)»، مجلۀ ارمغان، (1) 70، صص 21-15.
- صیدی، کامیار و سلطانی کوهبنانی، حسن. (1399)، «تحلیل کاربرد جامعه شناختی انواع آیرونی در مصیبتنامۀ عطار نیشابوری»، مجلۀ بلاغت کاربردی و نقد بلاغی، شمارۀ9، صص 102-87.
- طایفی، شیر زاد و شاهسوند. عاطفه (1391)، «بررسی قلندریات در دیوان عطار نیشابوری»، مجلۀ ادیان و عرفان، شمارۀ2، صص62-39.
- عطار نیشابوری، شیخ فریدالدین. (1387)، مختارنامه، با مقدمۀ محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: نگاه.
- علیرضایی، لیلا و احمدی. فرشته (1401)، سبکشناسی ساختاری الهینامه عطار نیشابوری، تهران: نوروزی.
- قوامی، بدریه. (1382)، «توصیف مضامین قلندری در غزل فارسی (سنایی، عطار، مولوی، عراقی و حافظ)»، پایاننامۀ کارشناسی زبان و ادبیات فارسی، تهران، دانشگاه تربیت معلم.
- محبتی، مهدی و همکاران. (1397)، «رباعی روایی در مختارنامۀ عطار نیشابوری»، مجلۀ ادبیات عرفانی، شمارۀ18، صص 81-57.
- معصوم شیرازی، محمد. (1345)، طرائق الحقایق، به تصحیح محمدجعفر محجوب، تهران: بارانی.
- میرعابدینی، ابوطالب و افشاری. مهران (1374)، آیین قلندری، تهران: فراروان.
- نصرتی، مهرداد. (1391)، مقدمات فرانقد ادبی، کرمان: مؤلف.
- نوروزی، زهرا. (1391)، «قلندر و صور شعری و صور معنایی آن در آثار سنایی، عطار، مولوی و حافظ»، پایاننامۀ کارشناسی ارشد ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان.
- همایی، جلالالدین. (1389)، فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران: اهورا.