- تعداد نمایش : 118
- تعداد دانلود : 59
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/1960
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .19 .8082
سال : 19
شماره : 1
شماره پی در پی : 119
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19،
شماره 1،
،
شماره پی در پی 119
رد انتساب قصیدۀ الهی به سنایی
صفحه
(57
- 74)
یزدان زکالوند (نویسنده مسئول)، رضا خبازها
تاریخ دریافت مقاله
: مهر 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: دی 1404
چکیده
زمینه و هدف: یکی از آزمونهایی که اغلب مصححان با آنها روبرو هستند تمییز سروده های اصلی شاعران از اشعار مجعول و منسوب موجود در نسخه های خطی دیوانهاست. یکی از آثاری که این قبیل منسوبات از رهگذر نسخ خطی متأخر به آنها راه یافته است دیوان سنایی غزنوی، شاعر و عارف قرن ششم، است. این پژوهش، ضمن اشارۀ مختصری به تحقیقات پژوهشگران این حوزه، به معرفی قصیده ای با تخلص الهی میپردازد و با استناد به دلایل سبکشناسانه و نسخه شناختی، صحت انتساب این قصیده را –که تخلصش را هم از سنایی دانسته اند و در همۀ چاپهای دیوان او آمده است- به سنایی غزنوی رد میکند.
روشها: پژوهش پیش روی مطالعه ای توصیفی-تحلیلی است که بر نسخه شناسی و سبکشناسی تکیه دارد. با بررسی اعتبار تنها نسخۀ خطی قصیدۀ «اگر ذاتـی توانـد بـود کز هستـی توان دارد...» (نسخۀ کتابخانۀ ملی ملک)، رفتار مصححان چاپهای گوناگون دیوان با آن و بررسی وجوه سبکی گوناگون این سروده (از تخلص و قافیه و زبان شعر تا سبک محتوایی و اختلافاتش با زندگینامه و سایر آثار سنایی)، آشکار خواهد شد که ممکن است این قصیده از او باشد یا خیر.
یافته ها: هم نسخۀ این قصیده ضعیف و تاریخش مجعول است و هم سبک خود شعر (اختلاف تخلص این قصیده با سایر اشعار سنایی، همچنین عیوب متعدد قافیه ای و زبانی و بیتهای سست و بیمعنا و محتوای قصیده که با زندگینامه و سروده های دیگر سنایی متناسب نیست) با اشعار سنایی تفاوت بسیار دارد.
نتیجه گیری: با توجه به قراین نسخه شناسانه و سبکشناسانۀ یادشده، قطعاً این شعر ضعیف و متفاوت از او نیست و قرار گرفتن آن در بین قصاید سنایی اشتباه بوده و اطلاعات اشتباهی را دربارۀ او به دست داده است، بلکه متعلق به یکی از شاعران الهینام قرنها پس از اوست.
کلمات کلیدی
سنایی غزنوی
, تخلص الهی
, دیوان
, تصحیح متن
, اشعار منسوب و مجعول
- جلالی پندری، یدالله (1381)، روایتهای نادرست از اشعار سنایی، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز، دوره 45، شماره 185.
- خیامپور، عبدالرسول (1368)، فرهنگ سخنوران، تهران: نشر طلایه.
- دبروین، یوهانس توماس، پیتر (1388)، «سنایی غزنوی»، ترجمه فریبا شکوهی، در دانشنامه زبان و ادب فارسی، به سرپرستی اسماعیل سعادت، جلد 3، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
- دهخدا، علیاکبر (1377)، لغتنامه، 16 جلد، تهران: دانشگاه تهران؛ سازمان لغتنامۀ دهخدا.
- زرقانی، سیدمهدی (1381)، زلف عالمسوز: دربارۀ منظومۀ فکری سنایی غزنوی، همراه گزیدۀ اشعارش، تهران: نشر روزگار.
- رشیدی تبریزی، یار احمد بن حسین (1367)، طربخانه، به تصحیح جلالالدین همایی، مؤسسه نشر هما.
- سمرقندی، امیر دولتشاه بن علاءالدوله بختیشاه الغازی (1338)، تذکره الشعراء، به تصحیح محمد رمضانی تهران: کلاله خاور.
- سنایی غزنوی، دستنویس دیوان سنایی، کتابخانه ملی ملک، شماره 5468، کتابت قرن 8 هجری قمری.
- _______ (1329)، حدیقه الحقیقه و شریعه الطریقه، تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، تهران: چاپخانۀ سپهر.
- _______ (1336)، دیوان اشعار، به تصحیح مظاهر مصفا، تهران: امیرکبیر.
- _______ (1364)، برگزیده اشعار سنایی، به کوشش برات زنجانی، تهران: امیر کبیر.
- _______ (1386)، غزلهای حکیم سنایی، به تصحیح یدالله جلالی پندری، تهران: علمی و فرهنگی.
- _______ (1388)، دیوان اشعار، به تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، تهران: سنایی.
- _______ (1401) دیوان اشعار، به تصحیح محمدرضا برزگر خالقی، تهران: زوار.
- شریفی صحی، محسن و مهدخت پورخالقی چترودی (1390)، «سرقت ادبی عبدالواسع جبلی از دیوان سنایی»، در جستارهای ادبی، سال 44، شمارۀ 4، شمارۀ پیاپی 175، صص 85-106.
- شمیسا، سیروس (1383)، عروض و قافیه، تهران: پیام نور، چ 14.
- عابدی، محمود و عباس بگجانی (1392)، «قصیده ای از سید حسن غزنوی در دیوان سنایی»، در آینه میراث، دوره 11، صص 161-189.
- عمعق بخارایی، شهابالدین (1389)، دیوان اشعار، به تصحیح علیرضا شعبانلو، تهران: آزما، 1388.
- نصیرالدین طوسی، خواجه ابوجعفر محمد بن محمد بن حسن (1363)، معیار الاشعار در علم عروض و قوافی، به تصحیح محمد فشارکی و جمشید مظاهری، اصفهان: سهروردی اصفهان.
- واعظ کاشفی سبزواری، کمالالدین حسین (1369)، بدایع الافکار فی صنایع الاشعار، ویراسته و گزاردۀ میرجلالالدین کزازی، تهران: مرکز.
- هاتفی، غلامرضا (تابستان 1387)، «عیوب ملقبه و غیرملقبه در قافیه»، در رشد آموزش زبان و ادب فارسی، دوره 21، شماره 2، شماره پیاپی 86، صص 20-23