ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
شناسه نشریه

سال : 14
شماره : 4
شماره پی در پی : 62

اطلاعات مقاله

ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 14، شماره 4، ، شماره پی در پی 62

تصویرپردازی با عناصر چهارگانه در شاهنامۀ فردوسی

صفحه (53 - 72)
ژاله افشار قزوین ، حمیدرضا اردستانی رستمی (نویسنده مسئول)، ساره زیرک
تاریخ دریافت مقاله : شهریور 1399
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : آذر 1399

چکیده
زمینه و هدف: عناصر اربعه همواره در میان علوم، باورها و اساطیر ملل و فرهنگهای گوناگون نقش پررنگی داشته و منشأ به‌وجود آمدن تصورات، اندیشه‌ها و آثار خاصی بوده است. این عناصر در حوزۀ ادبیات نیز مغفول نمانده و به‌شکل گسترده و هنری نمود پیدا کرده‌اند. یکی از آثاری که عناصر اربعه از نظر بسامد، جلوه‌های هنری و تصویرپردازی شاعرانه در آن قابل توجه است، شاهنامۀ فردوسی است. فردوسی تمایل ویژه‌ای به کاربرد عناصر چهارگانه برای برجسته‌سازی سخن خود و بیان هنری داشته است. در این جستار فراوانی و چگونگی به‌کارگیری چهار عنصر در تصویرپردازیهای این اثر مورد بررسی قرار گرفته است. سؤال اصلی پژوهش این است که فردوسی از عناصر اربعه به چه شیوه‌ای و چگونه در خلق صور خیال بهره برده است؟
روش مطالعه: روش تحقیق در این مقاله، توصیفی-تحلیلی و روش گردآوری اطّلاعات، اِسنادی (کتابخانه‌ای) است.
یافته‌ها: فردوسی حدود 2688 مرتبه عناصر اربعه را در شاهنامه تکرار کرده است. از این تعداد 939 کلمه مختص به آب (35درصد)، 722 کلمه مختص به خاک (27درصد)، 598 کلمه مربوط به باد (22درصد) و 429 کلمه (16 درصد) متعلق به آتش است.12 بیت در شاهنامه وجود دارد که در آنها تمامی عناصر اربعه در کنار یکدیگر آمده‌اند. همچنین در 10 بیت، سه عنصر و در 51 بیت، دو عنصر همنشین شده‌اند.
نتیجه‌گیری: پربسامدترین عناصر در شاهنامه به ترتیب آب، خاک، باد و آتش هستند. همچنین بیشترین تصاویر شعری در این زمینه در ساختار کنایی ایجاد شده‌اند و سهم فنون بیانی بسیار بیشتر از فنون بدیعی است.

کلمات کلیدی
شاهنامه , عناصر اربعه , تصویرپردازی , فردوسی , بلاغت

فهرست منابع
  • اساطیر و فرهنگ ایران در نوشته‌های پهلوی، عفیفی، رحیم (1383) چاپ دوم، تهران: توس.
  • تحلیل نمادینگی عناصر خاک و باد در اساطیر و شاهنامۀ فردوسی براساس نقد اسطوره‌ای، قائمی، فرزاد و دیگران (1388) ادب‌پژوهی، شمارۀ 10، زمستان، صص57-82.
  • تیمائوس، افلاطون (1380) ترجمۀ محمدحسن لطفی، جلد سوم، تهران: خوارزمی.
  • جستاری در پیشینۀ دانش کیهان و زمین در ایران ویج، بربریان، مانوئل (1376) تهران: بلخ.
  • چهارمقاله، نظامی عروضی سمرقندی، احمد بن عمر (1388) به تصحیح محمد قزوینی و کوشش محمد معین، تهران: زوار.
  • دانشنامۀ مزدیسنا، اوشیدری، جهانگیر (1371) تهران: نشر مرکز.
  • شاهنامه، فردوسی، ابوالقاسم (1398) تصحیح جلال خالقی مطلق، 4 جلد، تهران: سخن.
  • شناخت اساطیر ایران، هینلز، جان راسل (1383) ترجمۀ محمدحسین باجلان، تهران: اساطیر.
  • شناخت اسطوره‌های ملل، هادی، سهراب (1377) تهران: تندیس. فرهنگ اساطیر و داستانواره‌ها در ادبیات فارسی، یاحقی، محمدجعفر (1386) تهران: فرهنگ معاصر با همکاری سروش.
  • فرهنگ نمادها، سرلو، خوان ادواردو (1389) ترجمۀ مهرانگیز اوحدی، تهران: دستان.
  • فلسفۀ اشراق به زبان فارسی، ریزی، اسماعیل ‌بن محمد (1369) تهران: مجموعۀ انتشارات ادبی و تاریخی.
  • فلسفۀ شرق، مهرین، مهرداد (1342) چاپ چهارم، تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی عطایی.
  • القانون فی الطب، ابن سینا، ابوعلی الحسین‌بن علی (1993 م) جلد 1، بیروت: مؤسسۀ الطباعیه و النشر عزالدین.
  • لغتنامه، دهخدا، علی‌اکبر (1345) جلدهای گوناگون، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  • هدایه المتعلمین فی الطب، اخوینی بخاری، ابوبکر ربیع‌بن احمد (1371) به اهتمام جلال متینی، چاپ دوم، مشهد: دانشگاه فردوسی.