ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
شناسه نشریه

سال : 14
شماره : 2
شماره پی در پی : 60

اطلاعات مقاله

ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 14، شماره 2، ، شماره پی در پی 60

بررسی سبک فکری بیدل دهلوی وعرفان هندی دربیان ویژگیهای انسان کامل

صفحه (37 - 54)
زینب پناه ، محمد فولادی (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله : خرداد 1399
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : شهریور 1399

چکیده

زمینه و هدف: بیدل دهلوی، شاعر و عارف فارسی‌زبان سبک هندی و پرورش‌یافته در شبه‌قارۀ هند است. او نگاه و زبانی ویژه به موضوعات گوناگون دارد. هدف در این مقاله بررسی سبک و سطح فکری اوست و بر آن است ویژگیهای بارز سبک فکری بیدل دربارۀ انسان کامل را واکاوی کند و دریابد که نگرش او تحت تأثیر عرفان اسلامی است یا عرفان هندی و تفاوت دیدگاه او و عرفان هندی در تبیین انسان کامل در چیست؟

روش: در این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و ابزار کتابخانه ای، شعر و اندیشۀ بیدل از دیدگاه سب‌ شناسی فکری بررسی و چهار محور اصلی اندیشۀ بیدل که عبارتند از: انسان‌شناسی، انسان علت آفرینش، حقیقت محمدیه، کمال انسان و عرفان هندی بیان میگردد.

یافته ها: بیدل دهلوی با آنکه پرورش‌یافتۀ سرزمین هند و متأثر از عرفان و فلسفه هندوان است، با نگاه عرفان اسلامی به تعریفی جامع و کامل از انسان و ویژگیهای او میپردازد و در این باره از افکار ابن عربی تأثیر پذیرفته است. انسان کامل بیدل با انسان کمال‌یافتۀ عرفان هندی که از دیدگاه بودا، هدف نهایی اش رسیدن به نیروانا (سکوت و خاموشی) و مقام «آرهات» یا (انسان کامل) است و یا از منظر یوگا که هدفش رسیدن به مقام «زندۀ آزادی» است، تفاوت دارد. انسان کامل بیدل آیینۀ تمام‌نمای خداوند، خلاصۀ اعیان و زبدۀ آفاق، یعنی پیامبر اسلام (ص) است. بیدل هدف از آفرینش را وجود مقدس حضرت محمد (ص) میداند.

نتیجه‌گیری: یکی از درونمایه های اصلی در سطح فکری بیدل، نظریۀ انسان کامل است. در اندیشۀ بیدل، انسان موجودی کمالگراست که میتواند با معرفت نفس و حق مراتب کمال را بپیماید که در این سیروسلوک مراحل خودشناسی، مرگ ارادی و تسلط بر نفس، جود وکرم، صبر، توکل و تسلیم و رضا نقش ویژه ای در رسیدن انسان به کمال دارند. بیدل در سرزمین هند و در بطن اندیشه های فلسفی و مکتبهای عرفانی هند پرورش یافته است. در این فضای جغرافیایی آبشخور اندیشه های او علاوه بر منابع اسلامی، متون اوپانیشاد و عرفانهای هندی بوده است، لیکن نظریۀ او درمورد انسان کامل، تفکری اسلامی و ابن عربی‌وار است.

کلمات کلیدی
انسان کامل , سبک شناسی , سطح فکری , بیدل دهلوی , عرفان هندی