ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19، شماره 8، آبان 1405 ، شماره پی در پی 126

عیار دانش به مثابه حلقه واسط میان حکمت ابن سینایی و فضای چند صدایی فلسفی عصر صفوی

صفحه (289 - 303)
احمدرضا توجهی فینی ، سیدمحمد منصور طباطبایی (نویسنده مسئول)، علی محمد مؤذنی
تاریخ دریافت مقاله : اردیبهشت 1405
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : مرداد 1405

چکیده

زمینه و هدف: کتاب «عیار دانش» اثر علینقی بن احمد بهبهانی از متون کمتر شناخته شده فلسفه فارسی در اواخر عصر صفوی است که در ساختار کلی خود بر مبانی حکمت مشّائی و به ویژه سنت فلسفی ابن‌سینا و تفکرات سینوی استوار است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که آیا میتوان این اثر را صرفاً ترجمه یا تلخیصی فارسی از «اشارات و تنبیهات» دانست، یا آنکه عیار دانش در فرآیند انتقال و بازسازی فلسفه ابن‌سینایی، کارکردی فراتر از ترجمه دارد.

روشها: پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر متن تصحیح‌شده عیار دانش و تحلیل شواهد موجود در رساله دکتری، نشان میدهد که اثر، ضمن وفاداری به چارچوب کلی حکمت سینوی، در موارد متعدد مطالب را توضیح، بسط، دسته بندی و در شبکه ای از آرای شارحان و متفکران پس از ابن‌سینا بازآرایی میکند.

یافته ها: نمونه هایی از مباحث صورت نوعی و ترکیب عناصر، میل طبیعی و قسری، هیئت و گزارش «صاحب تحفه» و نیز مسئله نفس و معاد و استفاده از دیدگاه سعدالدین تفتازانی، حکمت اشراق و فلسفه جوهری و دیگر موارد نشان میدهد که رابطه عیار دانش با میراث ابن‌سینا رابطه ای یک‌سویه نیست و عیار دانش را نمیتوان صرفا ترجمه ای از کتاب الإشارات و التنبیهات ابن سینا دانست. در این اثر، سنت مشّائی با آراء شارحان، متکلمان و جریانهای متأخر در گفتگویی تاریخی قرار میگیرد و در قالب فارسی، آموزشی و تحلیلی عرضه میشود.

نتیجه گیری: از این منظر، عیار دانش را میتوان یکی از حلقه های کمتر شناخته شده در استمرار، میانجیگری و بازپردازی حکمت ابن‌سینایی در ایران صفوی دانست؛ متنی که اهمیت آن تنها در انتقال فلسفه به فارسی نیست، بلکه در نشان دادن شیوه خوانش و آموزش فلسفه در دوره متأخر اسلامی نیز نهفته است.

کلمات کلیدی
عیار دانش؛ علینقی بن احمد بهبهانی؛ ابن‌سینا؛ اشارات و تنبیها