- تعداد نمایش : 135
- تعداد دانلود : 139
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/2009
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .19 .8221
سال : 19
شماره : 4
شماره پی در پی : 122
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19،
شماره 4،
،
شماره پی در پی 122
سفر چهل روزه به مثابه کهن الگوی پالایش: تحلیل ساختار روایی نمایشنامه "سبز، سهراب، سرخ" بر اساس "سفر قهرمان" جوزف کمپبل
صفحه
(155
- 179)
آوا کاظمی ، ویدا دستمالچی (نویسنده مسئول)، رحمان مشتاقمهر
تاریخ دریافت مقاله
: اسفند 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: خرداد 1405
چکیده
زمینه و هدف: نمایشنامه «سبز، سهراب، سرخ» اثر محمدباقر نباتی مقدم، بازخوانی مدرنی از تراژدی رستم و سهراب است که با جابه جایی نقطه اوج به آغاز اثر، ساختاری غیرخطی و نمادین خلق کرده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل کهنالگویی سفر چهلروزۀ رستم با جسد سهراب، بر اساس نظریۀ «سفر قهرمان» جوزف کمپبل و کهنالگوهای کارل گوستاو یونگ انجام شده است. پرسش اصلی آن است که این سفر تا چه اندازه با الگوی کلاسیک کمپبل همخوانی دارد و وارونه سازیهای آن چه نسبتی با نقد قدرت و بازتعریف رستگاری در جهان معاصر دارد.
روش پژوهش: این پژوهش از نوع کیفی و به لحاظ هدف بنیادی-نظری است که با روش تحلیل محتوای جهتدار انجام شده است. داده های اولیه از متن کامل نمایشنامه و داده های ثانویه از منابع معتبر نظری (آثار یونگ، کمپبل و مقالات علمی مرتبط) گردآوری شده است. تحلیل در سه مرحله کدگذاری اولیه، طبقه بندی مبتنی بر چارچوب کهنالگویی و تفسیر استقرایی صورت گرفته است.
یافته ها: سفر رستم، ساختار سه مرحله ای «عزیمت، تشرف و بازگشت» کمپبل را بازتولید میکند، اما در محتوای هر مرحله دستخوش وارونه سازی بنیادین شده است. فراخوان به سفر فاجعه بار است، امداد غیبی فریبآمیز، «آشتی با پدر» به طرد و خشونت میانجامد، «خدایگان شدن» به ظهور قهرمانی ابزاری تبدیل میشود، و «ارباب دو جهان» به «آواره دو جهان» بدل میگردد. کهنالگوهای یونگی (سایه در چهره مردک ژولیده و رستم جعلی، آنیما در زن وسوسه گر، پیر دانا در پیرمرد آخر) هر کدام نقشی در فرآیند فردیتیابی ناقص رستم ایفا میکنند. عدد چهل نیز کهنالگوی چله نشینی عرفانی را بازنمایی میکند، اما به جای وصال و نور، به «پذیرش سیاهی تغییرناپذیر» میانجامد.
نتیجه گیری: نمایشنامه با وارونه سازی نظاممند الگوهای کهنالگویی، نقدی بنیادین بر قدرت استبدادی وارد میکند: در جهان سیاست، قهرمان نه تنها پیروز نمیشود، بلکه از سوی سیستم خیانت میبیند. رستگاری در این جهان نه در "غلبه بر شر"، بلکه در "پذیرش آگاهانه رنج و سیاهی" معنا مییابد. برکت نهایی به جای قهرمان، به مخاطب منتقل میشود تا او از انفعال خارج شود و خود به سوی حقیقت حرکت کند.
کلمات کلیدی
سبز
, سهراب
, سرخ
, نمایشنامه
, سفر قهرمان
, کهنالگو
, یونگ
, کمپبل
, نقد قدرت
, چله نشینی.
- اسنودن، روت. (1392). خودآموز یونگ. ترجمه نورالدین رحمانیان. چاپ دوم. تهران: آشیان.
- امامی، نصرالله. (۱۳۷۷). مبانی و روشهای نقد ادبی. تهران: جامی.
- امیرقاسمی، مینو؛ و حاجیلو، فتانه. (۱۳۹۰). نشانه شناسی مناسک گذر. تهران: ستوده.
- انجوی، سیدابوالقاسم. (1369). فردوسی نامه "مردم و شاهنامه". چاپ سوم. تهران: علمی.
- بوکهارت، تیتوس (1386) مبانی هنر اسلامی، ترجمه امیر نصری، تهران: حقیقت.
- پالمر، مایکل. (۱۳۸۸). فروید یونگ و دین. ترجمه محمد دهگان پور و غلامرضا محمودی. تهران: رشد.
- پورنامداریان، تقی. (1386). دیدار با سیمرغ. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
- خطیبی، ابوالفضل. (۱۳۸۸). «رستم و سهراب». دانشنامه زبان و ادب فارسی، زیر نظر اسماعیل سعادت :تهران فرهنگستان زبان و ادب فارسی تجدید چاپ در فردوسی و شاهنامه سرایی (گزیده ای از مقالات دانشنامه زبان و ادب فارسی به مناسبت همایش بین المللی هزارۀ شاهنامه فردوسی تهران فرهنگستان زبان و ادب فارسی. (۱۳۹۰). صص ٨٥١-٨٨٢.
- ستاری، جلال. (۱۳۶۶). رمز و مثل در روانکاوی. تهران، توس.
- _________. ( 1372). آیین و اسطوره در تئاتر. تهران: توس.
- سلیمانی، حمیدرضا؛ و دیگران. (1400). «بررسی کهن الگوی عدد در شعر خاقانی». نهمین کنفرانس بین المللی مطالعات زبان، ادبیات، فرهنگ و تاریخ، صص 1- 22.
- سیاسی، علی اکبر. (۱۳۸۴). نظریه های شخصیت یا مکاتب روانشناسی. تهران: دانشگاه تهران.
- شمیسا، سیروس. (1394). نقد ادبی. تهران: فردوس.
- غزالی، احمد. (۱۳۵۹). سوانح العشاق. تصحیح هلموت ریتر با مقدمه و تصحیح نصر الله پورجوادی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
- قربان صباغ، محمودرضا. (۱۳۹۲). «بررسی ساختار هفت خان رستم نقدی بر کهن الگوی سفر قهرمان». جستارهای ادبی، دوره 46، صص 27-56.
- کاشانی، عزّالدین محمود (1382) مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، تهران: زوار.
- کریمی، امیربانو؛ و رضایی، مهناز. (۱۳۸۷). «بررسی تطبیقی علل بازآفرینی اسطوره در شعر معاصر ایران و رؤیای مکزیکی اثر لوکله زیو»، مجله ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران جنوب، س. ش ١٣، صص 171-192.
- کزازی، میر جلال الدین. (1390). رویا، حماسه، اسطوره. چاپ ششم. تهران. مرکز.
- کمپبل، جوزف. (۱۳۹۸). اسطوره و اسطوره شناسی نزد جوزف کمپبل. ترجمه بهمن نامور مطلق و بهروز عوض پور. تبریز: نشر موغام.
- __________. (۱۳۷۷). قدرت اسطوره. ترجمه عباس مخبر. تهران: مرکز .
- __________. (۱۳۹۲). قهرمان هزار چهره. ترجمه شادی خسروپناه. مشهد: گل آفتاب.
- کیانی، محسن (1369) تاریخ خانقاه در ایران، تهران: طهوری.
- گورین، ویلفرد؛ و دیگران. (۱۳۸۵). مبانی نقد ادبی. ترجمه فرزانه طاهری. چاپ چهارم. تهران: نیلوفر.
- مارزلف، اولریش. (۱۳۷۱). طبقه بندی قصه های ایرانی. ترجمه کیکاووس جهانداری. تهران: سروش.
- مورنو، آنتونیو. (۱۳۸۸). یونگ، خدایان و انسان مدرن. ترجمۀ داریوش مهرجویی. تهران: مرکز.
- نباتی مقدم، محمدباقر. (1380). سبز-سهراب-سرخ برگزیده آثار بیستمین جشنواره بینالمللی تئاتر فجر. تهران: نمایش.
- نصر، سیدحسین (1377) نظر متفکران اسلامی درباره طبیعت، چ 4، تهران: خوارزمی.
- نعمتی خوئی، سمیرودا. و بیاتی، فهیمه. (1394). «بررسی جایگاه عدد چهل در ادبیات ایران». مجموعه مقاله های دهمین همایش بین الملل ترویج زبان و ادب فارسی دانشگاه محقق اردبیلی، شهریور، صص 380-385.
- نورآقایی، آرش. (1388). عدد، نماد، اسطوره. تهران: نقد افکار.
- وگلر، کریستوفر. (1387). ساختار اسطوره ای در فیلم نامه. ترجمه عباس اکبری. تهران: نیلوفر.
- یاوری، حورا. (1386). روانکاوی و ادبیات. تهران: سخن.
- یونگ، کارل گوستاو. (۱۳۷۷). انسان و سمبلهایش. ترجمه محمود سلطانیه. تهران: جامی.
- ____________. (۱۳۶۸). چهار صورت مثالی. ترجمه پروین فرامرزی. مشهد: آستان قدس رضوی.
- ____________. (۱۳۷۹). روح و زندگی. ترجمه لطیف صدقیانی. تهران: جامی.