- تعداد نمایش : 44
- تعداد دانلود : 40
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/1996
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2025 .19 .8163
سال : 19
شماره : 3
شماره پی در پی : 121
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19،
شماره 3،
،
شماره پی در پی 121
تحلیل کارکردهای زیباشناختی و عرفانی صور خیال در رساله الطیر احمد غزالی
صفحه
(177
- 199)
شیدا نظمده ، فاطمه حیدری (نویسنده مسئول)، زهرا درّی
تاریخ دریافت مقاله
: دی 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: فروردین 1405
چکیده
زمینه و هدف: پژوهش حاضر به تحلیل ساختاری و کارکردی صور خیال (تشبیه، استعاره، کنایه و مجاز) در «رساله الطیر» احمد غزالی میپردازد و هدف اصلی آن تبیین این مسئله است که غزالی چگونه از این ابزارهای بیانی نه به عنوان آرایه هایی تزئینی، بلکه به مثابۀ سازوکاری بنیادین برای عینیت بخشیدن به مفاهیم انتزاعی عرفانی و خلق «زبان رمزی» یکپارچه بهره برده است. صور خیال در رساله الطیر، ستون فقرات زبانی و معناشناختی اثر است و متن را از یک بیان تعلیمی صرف به یک تجربۀ زیباشناختی-عرفانی تبدیل میکند. از این رو،صور خیال در این اثر از دو وجه بنیادین سبک شناسی و معنا شناسی قابل تبیین است. زیرا در رسالۀالطیر صور خیال صرفاً کارکرد روایت پردازانه یا پوششی برای داستان ندارند، بلکه به منزلۀ عناصر مولّد معنا عمل میکنند؛ و در شکلدهی،سازماندهی و گسترش جهان معنایی متن نقش اساس دارند.
روش مطالعه: این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با تمرکز بر تحلیل محتوای کیفی، مصادیق صور خیال را از رساله الطیر استخراج و سپس با ابزارهای مفهومی ارائه شده در این چهارچوب (زاویۀ تشبیه، نوع اضافه، غرض، ماهیت وجه شبه، نمادین بودن و کارکرد نهایی) واکاوی میکند.
یافته ها: تشبیه بلیغ و استعاره های نمادین پرکاربردترین صور خیال در این اثر هستند. زاویۀ تشبیهات غالباً هنری و غریب است و اضافات تشبیهی بیشتر نقش سمبلیک دارند تا تلویحی. وجوه شبه عمدتاً محسوس هستند که نشان از کوشش غزالی برای عینیسازی و ملموسسازی سیروسلوک عرفانی دارد. صور خیال در این کتاب در نهایت کارکردی اثباتی داشته، به خلق تصاویر نمادین پایدار (مانند سیمرغ، صحرا، آشیانه) میانجامند و شبکه ای یکپارچه از معانی عرفانی تشکیل میدهند.
نتیجه گیری: نتایج پژوهش نشان میدهد که صور خیال در رساله الطیر نه تنها کارکرد زیبا شناختی دارند، بلکه ابزار اساسی احمد غزالی در انتقال مفاهیم عرفانی و ایجاد زبان رمزی او هستند؛که ستون فقرات زبانی و معناشناختی اثر را تشکیل داده و متن را از یک بیان تعلیمی صرف،به یک تجربه زیباشناختی-عرفانی تبدیل میکنند؛که در آن تصاویر شاعرانه کاملاً در خدمت تعمیق مفاهیم قرار گرفته اند.
کلمات کلیدی
احمد غزالی
, رساله الطیر
, صور خیال
, نماد
, بلاغت عرفانی
- پورنامداریان، تقی. (1375). رمز و داستانهای رمزی در ادب فارسی. تهران: علمی و فرهنگی.
- جرجانی، عبدالقاهر. (1374). اسرار البلاغه. مترجم: جلیل تجلیل. تهران: دانشگاه تهران (تاریخ اثر اصلی: سدۀ پنجم هجری).
- حسنزادۀ میرعلی، عبدالله. (۱۳۷۷). عناصر شاعرانه در آثار فارسی احمد غزالی. سمنان: دانشگاه سمنان.
- داد، سیما. (1385). فرهنگ اصطلاحات ادبی. تهران: مروارید.
- شفیعی کدکنی، محمدرضا. (۱۳۷۵). صور خیال در شعر فارسی: تحقیق انتقادی در تطور ایماژهای شعر پارسی و سیر نظریۀ بلاغت در اسلام و ایران. تهران: آگه.
- شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1392). زبان شعر در نثر صوفیه (درآمدی به سبکشناسی نگاهِ عرفانی). تهران: سخن.
- شمس تبریزی، محمدبنعلی. (1391)، مقالات شمستبریزی. مصحح: محمدعلی موحد. تهران: خوارزمی.
- شمیسا، سیروس. (۱۳83). بیان و معانی. تهران: فردوس.
- فتوحی، محمود. (۱۳85). بلاغت تصویر. تهران: سخن.
- غزالی، احمد. (1396ق). رساله الطیر. به اهتمام: نصرالله پورجوادی. تهران: انجمن شاهنشاهی فلسفۀ ایران.
- مجاهد، احمد. (1376). مجموعه آثار فارسی احمد غزالی. تهران: دانشگاه تهران.
- مقالات:
- حسنپور آلاشتی، حسین و جوادی، مهدیه. (۱۳۹۶). «بررسی گفتمانی متون نثر فارسی صوفیانه (آثار فارسی احمد غزالی، عینالقضات همدانی و مرصاد العباد نجمالدین رازی)». فصلنامۀ تخصصی سبکشناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، سال۱۰ (۳، پیاپی ۳۷)، 69-92.
- رضوانی مقدم، الهام. (1402). «بررسی صور خیال در رسالۀ عشق و عقل نجمالدین رازی». پژوهشنامۀ متون دورۀ عراقی،دوره 4 (شماره 4)، ۶۷-۹۰.
- میرباقریفرد، سیدعلیاصغر و شیرانی، مریم . (1394). «تکرار موجز (سبک شخصی احمد غزالی براساس رویکرد اشپیتزر)». نشریۀ متنشناسی ادب فارسی، شماره 1 (پیاپی25)، 18-1.
- فدوی، صبا. (1396).«منازل عرفانی در رساله الطیر احمد غزالی». فصلنامۀ علمی-پژوهشی عرفانیات در ادب فارسی، ۹۰-۱۰۹.
- کفاشی، امیررضا و نزهت، بهمن. (1403). «صور خیال در نثر مجالس عرفانی قرن پنج». متنپژوهی ادبی، دوره 28 (شماره 99)، ۱۱۷-۱۵۰.
- کوپا، فاطمه. (1390).«بررسی تطبیقی "روایت پردازی" در «رساله الطیر غزالی» و «منطق الطیر عطار».فصلنامه پژوهش های زبان و ادبیات تطبیقی، دوره 2، (شماره 3)،(پیاپی 7)،1-23.
- یلمه ها، احمدرضا و اژدرنژاد، هاله. (۱۴۰۱). «بررسی صور خیال در باب «بازجست کار دمنه» در سه ترجمۀ نصرالله منشی، ابنمقفع و محمد بخاری». نشریۀ ادبیات تطبیقی دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه کرمان، سال 14 (شماره 26)، ۳۵۲-۳۸۴.
- ب. منابع عربی
- السکاکی، یوسفبنأبیبکر. (۱۴۰۷ق). مفتاح العلوم. (نعیم زرزور). بیروت: دار الکتب العلمیه.