- تعداد نمایش : 67
- تعداد دانلود : 58
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/1952
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .18 .8056
سال : 18
شماره : 12
شماره پی در پی : 118
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18،
شماره 12،
،
شماره پی در پی 118
تحلیل سبکی اسرارنامه عطار نیشابوری بر اساس آرای مایکل هالیدی و رقیه حسن
صفحه
(229
- 249)
مجتبی اکبری ، خدیجه بهرامی رهنما (نویسنده مسئول)، مریم یوزباشی
تاریخ دریافت مقاله
: مهر 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: دی 1404
چکیده
زمینه و هدف: زبانشناسی نقشگرای نظاممند هالیدی (SFL) و نظریه انسجام متنی رقیه حسن از دقیقتر ابزارها برای شناسایی ویژگیهای سبکی و روابط معنایی در متون ادبی به شمار میروند. منظومه اسرارنامه عطار نیشابوری یکی از برجسته ترین آثار عرفانی ادبیات پارسی است که با زبان تمثیلی و چندلایه، مفاهیم پیچیده ای چون خودشناسی، عشق الهی و وحدت وجود را بیان میکند. هدف پژوهش حاضر، بررسی مولفه های سبکی اسرارنامه عطار بر اساس سه فرانقش هالیدی (اندیشگانی، بینافردی و متنی) و نظریه انسجام رقیه حسن است تا تشخص سبکی و شیوه های خلق معنا در این اثر عرفانی مشخص شود.
روشها: پژوهش به روش توصیفی–تحلیلی و با رویکرد کیفی انجام شده است. ابتدا با استفاده از چارچوب زبانشناسی نقشگرای نظاممند هالیدی، متن اسرارنامه در سه لایه فرانقش اندیشگانی، بینافردی و متنی تحلیل شد. سپس مولفه های انسجام متنی (انسجام ارجاعی، حذف، جایگزینی، ربط و انسجام واژگانی) بر اساس نظریه رقیه حسن بررسی گردید. تحلیل بر پایه کل متن اسرارنامه (چاپ تصحیح شفیعیکدکنی) و بدون نمونه گیری انجام گرفت.
یافته ها: در فرانقش اندیشگانی، فرایندهای مادی (۵۱٪)، ذهنی (۲۶٪) و رابطه ای (۱۸٪) بالاترین بسامد را دارند و مفاهیم انتزاعی عرفانی را ازطریق ملموسسازی و جسمانیکردن قابلدرک کرده اند. در فرانقش بینافردی، وجه امری با بسامد بسیار بالا (۶۳٪ از فعلهای وجهی) رابطه گفتمانی «پیر‒مریدی» را تقویت کرده و مخاطب را مستقیماً به سلوک عرفانی فرامیخواند. در فرانقش متنی، ارجاع شخصی (به ویژه ضمیر سومشخص برای اشاره به خداوند و پیر)، حذف و جایگزینی مهمترین ابزارهای انسجام دستوری هستند. در انسجام واژگانی نیز تکرار (به ویژه تکرار واژههای کلیدی مانند دل، جان، عشق) و تضاد معنایی (نور/ظلمت، فناء/بقاء) بالاترین بسامد را دارند و نقش کلیدی در خلق بافتار عرفانی ایفا کرده اند.
نتیجه گیری: تحلیل سبکی اسرارنامه بر اساس رویکرد هالیدی و حسن نشان داد که عطار با تلفیق هوشمندانه فرایندهای مادی و ذهنی، وجه امری مستقیم و ابزارهای انسجام واژگانی (تکرار و تضاد)، سبکی کاملاً شخصی و متمایز خلق کرده است. این سبک نه تنها مفاهیم انتزاعی عرفان را ملموس و قابلتجربه میسازد، بلکه مخاطب را به صورت فعال در رابطه مرید‒پیر قرار داده و او را به سیر و سلوک دعوت میکند. نتایج این پژوهش میتواند الگویی برای تحلیل سبکی دیگر آثار عرفانی ادبیات پارسی ارائه دهد.
کلمات کلیدی
زبانشناسی نقشگرا
, هالیدی
, اسرارنامه
, فرانقش اندیشگانی
, وجه
, انسجام متنی.
- اسمعیلی، اصغر (1394)، «تأثیر اسرارنامه عطار بر گلشن راز شبستری بر اساس نظریه بینامتنیت»، مطالعات عرفانی، شماره 21، صص 5 - 34.
- آقاگلزاده، فردوس و همکاران (1390)، «سبکشناسی داستان بر اساس فعل: رویکرد نقشگرا»، سبکشناسی نظم و نثر فارسی، شمارۀ 11، صص 243-254.
- بهرامی رهنما، خدیجه (1403)، «سبکشناسی منطقالطیر عطار، بر اساس آرای هالیدی»، مطالعات زبانی بلاغی، شمارۀ 35، صص 278-310.
- رضایی جمکرانی، احمد (1386)، «بررسی و مقایسه مدح و معراج پیامبر در چهار مثنوی عطار (الهینامه، اسرارنامه، منطقالطیر، مصیبتنامه)»، پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شمارۀ 9، صص 115-140.
- ریتر، هلموت (1389)، دریای جان: سیری در آراء و احوال شیخ فریدالدین عطارنیشابوری (دوره2جلدی)، چاپ سوم، تهران: بینالمللی الهدی.
- سارلی، ناصرقلی و ایشانی، طاهره (1390)، «نظریه انسجام و هماهنگی انسجامی و کاربست آن در یک داستان کمینه فارسی - قصه نردبان -»، زبانپژوهی، شمارۀ 4، صص 51-78.
- عباسی، محمود و همکاران (1395)، «انسجام واژگانی در متن سوررئالیستی بوف کور برپایه نظریه هالیدی و حسن»، جستارهای زبانی، شمارۀ 34، صص 283 – 308.
- عطّار نیشابوری، فریدالدّین (1386)، اسرارنامه، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات محمّدرضا شفیعی کدکنی، چاپ اول، تهران: سخن.
- فتوحی، محمود(1395) سبک شناسی نظریه ها، رویکردها و روش ها، تهران: سخن.
- فروزانفر، بدیعالزمان (1374)، شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدین محمد عطار نیشابوری، چاپ دوم، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- محمدانصاری پویا ، عباس نیکبخت ، سمیه دهمرده (1394)، تحلیل ساختاری انواع تشبیه در اسرارنامه عطارنیشابوری، فصلنامه تخصصی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، سال 8، شماره 3، پاییز 94 ، شماره پی در پی 29، صص 79-61
- محمدی، ابراهیم (1402)، بررسی و تحلیل تجربه های عرفانی در آثار منظوم عطّار با تکیه بر (الهینامه، اسرارنامه، منطقالطَّیر و مصیبتنامه)، رساله دکتری تخصصی (PhD)، استاد راهنما: احمد غنیپور ملکشاه، مازندران: دانشگاه مازندران.
- مهاجر، مهران و نبوی، محمد (1376)، به سوی زبانشناسی شعر: ره یافتی نقشگرا، چاپ اول، تهران: مرکز.
- وحیدیان کامیار، تقی(13386) دستور زبان فارسی (1)، تهران: سمت.