- تعداد نمایش : 14
- تعداد دانلود : 12
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/1941
- کد IranDOI مقاله: IranDOI:10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .18 .8074
سال : 18
شماره : 11
شماره پی در پی : 117
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18،
شماره 11،
،
شماره پی در پی 117
ذکر خیر ساقی: تحلیل بسامد و کارکردهای معنایی واژه «ساقی» در غزلیات حافظ شیرازی
صفحه
(301
- 324)
علی اصغر باباسالار (نویسنده مسئول)، سیده نسرین ذوالفقاری
تاریخ دریافت مقاله
: مهر 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: دی 1404
چکیده
زمینه و هدف: واژه «ساقی» از مهمترین عناصر نمادین در غزلیات حافظ است که در لایه های زبانی، عرفانی و معنایی اشعار او نقشی برجسته دارد و بررسی جایگاه آن میتواند به درک عمیقتر جهانبینی شاعر یاری رساند. هدف این پژوهش، تحلیل بسامد و کارکردهای معنایی و نحوی واژه «ساقی» درغزلیات حافظ، به منظور شناخت دقیقتر نقش و جایگاه آن در ساختار شعری است.
روشها: پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و بر پایه مطالعات کتابخانه ای انجام شده است. برای این منظور، تمامی غزلیات پنج تصحیح منتخب دیوان حافظ : محمود حکیم فرزند وصال شیرازی، قزوینی - غنی، حافظ به سعی سایه، حسین الهی قمشه ای و خانلری از نظر حضور واژه «ساقی» مورد بررسی قرار گرفت؛ بسامد آن محاسبه، تعداد غزلیات حاوی این واژه مشخص و نسبت آنها به کل غزلیات سنجیده شد. همچنین نقشهای نحوی «ساقی» در سه دسته منادا، توصیفی و خبری، طبقه بندی و تحلیل شد.
یافته ها: یافته ها نشان داد که بسامد نقشهای توصیفی و خبری بیش از نقش مناداست. البته در دو تصحیح «قمشه ای» و «سایه»، این دو نقش تقریباً همسنگند؛ اما در تصحیح «حکیم»، «خانلری» و «قزوینی»، نقشهای توصیفی و خبری با اختلافی اندک برجسته ترند.
نتیجه گیری: براساس یافته ها، کاربرد واژه «ساقی» در غزلیات حافظ امری هدفمند و معنادار است و بخشی از نظام معنایی و نمادپردازی منسجم اشعار او را شکل میدهد. تحلیل کمی در کنار بررسیهای معنایی، روشن ساخت که واژه «ساقی» در غزلیات حافظ، نقش کلیدی در انتقال مفاهیم عرفانی، اجتماعی و انتقادی و نیز ترسیم جهان بینی حافظ ایفا میکند. افزون بر این، شمارش غزلهای دارای واژه «ساقی» و مقایسه آنها با کل غزلیات نشان داد که به طور میانگین، حدود 22.4% غزلیات حافظ با واژه ساقی گره خورده اند.
کلمات کلیدی
حافظ
, غزلیات
, ساقی
, نقش نحوی
, نقش توصیفی
, نمادگرایی
- قرآن کریم.
- ازاری، ساناز.، و باقری خلیلی، علیاکبر. (۱۳۹۸). مخاطبشناسی در غزلیات حافظ شیرازی با تکیه بر نقش ترغیبی. کهننامه ادب پارسی، ۱، ۶۵-۹۵.
- اسلامیندوشن، محمدعلی. (۱۳۶۷). دنباله حکایت حافظ. مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۲۶، ۱۰۰-۱۲۰.
- اسلامیندوشن، محمدعلی. (۱۳۶۸). معشوق حافظ کیست؟ مجله ایرانشناسی، ۱، ۴۵-۶۸.
- اسلامیندوشن، محمدعلی. (۱۳۸۸). تأمل در حافظ (چاپ ۲). تهران: یزدان.
- پایمرد، منصور. (۱۳۹۰). شخصیتپردازی در دیوان حافظ. سالنامه حافظپژوهی، ۴، ۵۹-۷۸.
- پورنامداریان، تقی. (۱۳۸۴). گمشده لب دریا (چاپ ۲). تهران: سخن.
- ترکاشوند، مریم.، و ایرانی، محمد. (۱۳۹۴). تحلیل نحوی-معنایی منادا در مخالفخوانیهای حافظ. کهننامه ادب پارسی، ۴، ۶۹-۸۸.
- حافظ، شمسالدین محمد. (۱۲۶۷ق). دیوان حافظ (به مقدمه محمد گلندام و خط محمود حکیم فرزند وصال شیرازی). بمبئی: چاپ سنگی.
- حافظ، شمسالدین محمد. (۱۳۶۷). دیوان حافظ (به مقدمه و تصحیح حسین الهی قمشه ای، چاپ ۱). تهران: سروش.
- حافظ، شمسالدین محمد. (۱۳۷۵). دیوان حافظ (به تصحیح پرویز ناتلخانلری، چاپ ۲). تهران: نیل.
- حافظ، شمسالدین محمد. (۱۳۷۵). دیوان حافظ (به سعی هوشنگ ابتهاج، چاپ ۱). تهران: کارنامه.
- حافظ، شمسالدین محمد. (۱۳۸۳). دیوان حافظ (بر اساس تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی، چاپ ۲). تهران: کتابسرای نیک.
- حری، فاطمه. (۱۴۰۲). بررسی و تحلیل نقش و مفهوم ساقی در شعر حافظ (پایاننامه کارشناسی ارشد). دانشگاه زنجان.
- خرمشاهی، بهاءالدین. (۱۳۸۳). حافظنامه (جلد ۱ و ۲، چاپ ۱۴). تهران: علمی و فرهنگی.
- ذوالریاستین شیرازی، صدرا (1383). حنجرههای آفتابی: دو یادداشت از هزار یادداشت.
- زیبایینژاد، مریم. (۱۳۸۸). فرهنگ اصطلاحات استعاری عرفانی: رأی به اندیشه حافظ. تهران: راهگشا.
- سلطانالقرایی، محمدامین. (۱۳۸۵). حساب جمل در ادب پارسی. فصلنامه علامه، ۴۹-۶۴.
- شمیسا، سیروس. (۱۳۹۵). یادداشتهای حافظ (چاپ ۱ از ویراست ۲). تهران: میترا.
- صدری، مهدی. (۱۳۸۴). دانش جمل: حقیقتی انکارناپذیر در پهنه تاریخ و ادب پارسی. آینه میراث، ۳(۴)، 136-139.
- صدیقیان، مهیندخت. (۱۳۸۳). فرهنگ واژه نمای حافظ (چاپ ۳). تهران: سخن.
- قاسمخانی، حسن. (۱۳۹۵). مخاطبشناسی در غزلیات حافظ شیرازی (پایاننامه کارشناسی ارشد). دانشگاه پیامنور استان فارس.
- کاظمیزهرایی، مرضیه.، ملکثابت، مهدی.، و جلالیپنداری، یدالله. (۱۳۹۶). چهره ساقی در غزل شاعران عارف دوره قاجار. فصلنامه علمی-تخصصی مطالعات زبان و ادبیات غنایی، ۶(۲۳)، ۵۹-۸۲.
- لاهیجی، شمسالدین محمدبن یحیی. (1374). مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز (به کوشش محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی). تهران: زوار.