- تعداد نمایش : 43
- تعداد دانلود : 41
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/1914
- کد IranDOI مقاله: IranDOI:10.irandoi.2002/bahareadab.2025 .18 .7990
سال : 18
شماره : 10
شماره پی در پی : 116
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18،
شماره 10،
،
شماره پی در پی 116
خوانش بینامتنی داستان «فریدون و ضحاک» در شاهنامۀ فردوسی و «موسی و فرعون» در مثنوی معنوی بر مبنای نظریۀ ترامتنیت ژنت
صفحه
(61
- 80)
فاطمه مدرسی (نویسنده مسئول)، ساسان احمدی کاکاوندی ، وحید اقبالی:دانشآموخته دکتری
تاریخ دریافت مقاله
: مرداد 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: آبان 1404
چکیده
زمینه و هدف: یکی از موضوعات نقد ادبی معاصر مسئلۀ بینامتنی است که غالباً به اندیشه انتقال معنی یا لفظ و یا هر دوی آنها از یک اثر ادبی به اثر ادبی دیگر با اختلاف در مقصد و هدف اطلاق می شود. دیدگاهی که در بینامتنیت وجود دارد این است که بعضی از نوشته ها چه به صورت نظم چه نثر، در سایۀ یک متن دیگر و برگرفته از اندیشه ها و نظرات دیگر شاعران و نویسندگان پیش از خود است که در ادب فارسی این موضوع بسیار دیده میشود.
روشها: در این مقاله برآنیم تا موضوع بینامتنیت را در دو اثر سترگ شعر فارسی به صورت تحلیلی و توصیفی بررسی کنیم.
یافته ها: شاهنامۀ فردوسی و مثنوی معنوی، از مهمترین آثار ادبی سرزمین ایران در قرن چهارم و هفتم به حساب می آیند که به خاطر اندیشه های ناب در سراسر آفاق شهره و شناخته شده اند. با وجود اختلافهای که در حماسی بودن شعر حکیم فردوسی و تعلیمی-عرفانی بودن شعر مولانا دیده میشود به صورت بینامتنیت، همسانیهایی در موازی بودن بعضی از شخصیتهای داستانی این دو اثر دیده میشود که به طور مشخص در داستان فریدون و ضحاک از شاهنامه و موسی و فرعون از مثنوی، قابل تامل و تبیین میباشد.
نتیجه گیری: نتایج تحقیق نشان میدهد که مولوی و فردوسی براین عقیده اند که حقیقت نوعیه انبیاء و اولیاء در هر عصری قابل تکرار است و حقیقت نوعیه فرعون و ضحاک، همان شرک و کبر و جهلی است که در هر زمانی در هر نوع از انسانی بروز میکند. کشته شدن بسیاری برای پیدا کردن موسی و فریدون ، وجود معبران و خوابگزاران در هر دو داستان و تهدید قتل آنها، شباهت عصای آن دو هنگام بروز مشکلات و ... از دیگر شباهتهای بین دو داستان است.
کلمات کلیدی
شاهنامه
, مثنوی
, فریدون و ضحاک
, موسی و فرعون
, بینامتنیت.
- احمدی، بابک. (1380). ساختار و تاویل متن، تهران: مرکز.
- اسفندیار، یوسف و سید اسماعیل قافله باشی. (1402). الگوی گفتگومندی و بینامتنیت در متن منطق الطیر عطار، نشریه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی، شماره پیاپی 85.
- بنی اسد، محمدعلی. (1393). بررسی نگاره های مرتبط با داستان ضحاک در شاهنامۀ شاه طهماسبی، از منظر تصویرسازی، فصلنامه علمی پژوهشی نگره.
- توسل پناهی، فاطمه. (1391). توتم و تابو در شاهنامه، تهران، ثالث.
- جباری، نجم الدین. (1396). تقابل جهان شناختی هنر با جادو در شاهنامه با تکیه بر داستان فریدون و ضحاک، کهن نامه ادب پارسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی سال هشتم، شماره سوم پاییز و زمستان.
- حیدری، و همکاران. (1398). بررسی جایگاه و نقش عصا در اساطیر و ادیان، فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی، س14، ش 53.
- دورانت، ویل. (1382). تاریخ تمدن، گروه مترجمان، ج1، تهران: علمی و فرهنگی.
- زری فام، حسین.( 1395). تحلیل نشانه های رشد و تباهی در شخصیت فریدون و ضحاک از دیدگاه اریک فوم، فصلنامۀ زبان و ادبیات فارسی، سال24، شماره81
- سرکاراتی، بهمن. ( 1354). گرز نیای رستم، نشریۀ دانشکده ادبیات تبریز، سال27، ش115.
- __________. ( 1378). سایه های شکار شده، تهران:نشر قطره.
- شبستری، محمود. (1381). گلشن راز ، به کوشش اکبر مرتضی زاده، تهران: مروارید.
- صافیان، محمد جواد. (1390). هرمونوتیک گادامری و تأویل بینامتنی، نشریه ذهن، شماره 48، صص 51ـ 78.
- غلامی حنایی، منصور. (1391). شخصیت آفریدون، رشد، ش2.
- فردوسی، ابوالقاسم. (1386). شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق، تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی.
- __________. (۱۳۹۰). شاهنامه فردوسی، چاپ نهم، نشرکتاب آبان.
- __________. (۱۳۹2). شاهنامۀ فردوسی، چاپ دوازدهم، نشر قطره.
- کاویانی پناه، حمید و امیر امیری زند. ( 1397). عصا و جایگاه نمادین آن در فرهنگ ها و باورهای باستانی، نشریۀ ادبیات تطبیقی دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، سال10.ش19.
- کریستوا، ژولیا. (1381). کلام، مکالمه و رمان، به سوی پسامدرن پساساختارگرایی در مطالعات ادبی، ترجمۀ پیام یزدانجو، تهران: نشر مرکز.
- محمدی، بهمن. ( 1396). تحلیل تقابل طاووس و مار در داستان رستم و اسفندیار، کهن نامه ادب پارسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی سال ششم، شماره اول.
- مولایی، چنگیز. ( 1388). معنی فریدون و ارتباط آن با سه نیروی او در سنت های اساطیری و حماسی، جستارهای ادبی مجله علمی پژوهشی، شماره167.
- مولوی، جلال الدین. (1387). شرح جامع مثنوی معنوی کریم زمانی، ج 3و4، تهران، انتشارات اطلاعات.
- ناصری پور، مرمر. ( 1391). موسی و بنی اسرائیل به روایت تاریخ طبری، مجلۀ تاریخ ادبیات، شماره 3-72.
- نامور مطلق، بهمن. ( 1390). درآمدی بر بینامتنیت، نظریه ها و کاربردها، تهران: سخن.