ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
شناسه نشریه

سال : 14
شماره : 9
شماره پی در پی : 67

اطلاعات مقاله

ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 14، شماره 9، ، شماره پی در پی 67

وجاهت هنری تشبیهات هجوآمیز مجیرالدین بیلقانی (پژوهشی در سبک‌شناسی بلاغی هجو)

صفحه (52 - 68)
محمد سعیدی مقدم (نویسنده مسئول)، سید احمد پارسا
تاریخ دریافت مقاله : مهر 1399
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : دی 1399

چکیده

زمـینه و هـدف: یکی از جـلوه های ادب غـنایی در اشـعار مـجیرالدیـن بیلقانی هجویـات اوسـت که در کـنار هجویـات استادش، خاقانی، از نظر مغفول مانده و چنانکه باید به آن پرداخته نشده است. ازاینرو پژوهش حاضر میکوشد ضمن حذف مضامین متناقض با مسائل اخلاقی، به معرفی هجو و ذکر دلایل مختلف وجود آن در دیوان مجیرالدّین بیلقانی پرداخته و شگرد هنری و بلاغی او را در این زمینه بررسی نماید.

روش مطالعه: روش این پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است و داده ها با استفاده از منابع کتابخانه ای جمع آوری شده است. محدوده و جامعه موردمطالعه، ابیات هجوآمیز دیوان مجیرالدین بیلقانی است که با تصحیح و تعلیق محمد آبادی توسط انتشارات مؤسسه تاریخ و فرهنگ ایران منتشر شده است.

یافته ها: بررسیها نشان میدهد زبان مجیر در هجویات، زبانی عفیف و غالباً به دور از پرده دریهای مرسوم با الفاظ تابو است. هجویات او بیشتر متوجه رقیبان شعری و حاسدان است و در این میان، تشبیه مهمترین عنصر خیال آفرین و شاعرانه مجیر محسوب میشود. ذهن تصویرساز مجیر برای هجو دیگران، به آوردن یک تصویر اکتفا نکرده و تشبیهات او آمیخته به تصاویر دیگر و دربرگیرنده تناسبهای لفظی و معنوی گوناگون است. این آمیختگی بر ارزش ادبی هجویات وی افزوده و جنبه تخیّلی آن را تقویت کرده است. همچنین، این امر از زشتی و کراهیّتی که مختص سخن هجوگونه است، کاسته و بر ویژگی بلاغی سخن افزوده است. مجیر با تمثیلها و اسلوب معادله هایی که بر پایه منطق عقلی و هنری ساخته، کوشیده است با بیانی مستدل، ضمن برکشیدن مقام خود، دیگران را در جایگاهی فروتر نشاند.

نتیجه گیری: مـجیر در تشبیهات هـجوآمـیز خود بین عناصر به ظاهر بـی ارتباط و دور از هم، پیوندی شاعرانه برقرار نموده و ذهـن مخاطب را برای کشف ارتباط دو سـوی تشبیه، به تکـاپو انداخته است. از نظر مـعنایی نیز هجویات او بازنمود اوضاع اجتماعی مـردم و اخلاق حاکم بر جـامعه اسـت. بنابراین هـجویات مجیرالدین بیلقانی علاوه بر وجاهت هنری، از نظر معنایی درخور توجه است.

کلمات کلیدی
مجیرالدین بیلقانی , قرن ششم , هجو , بلاغت , تشبیه