ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
شناسه نشریه
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب) شماره 74

سال : 15
شماره : 4
شماره پی در پی : 74

اطلاعات مقاله

ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 15، شماره 4، ، شماره پی در پی 74

مأخذشناسی برخی از قصص و تمثیلات خمسۀ حکیم نظامی گنجوی

صفحه (279 - 306)
ویدا سلیمی ، ناصر علیزاده خیاط (نویسنده مسئول)، سعیدالله قره بگلو
تاریخ دریافت مقاله : خرداد 1400
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : شهریور 1400

چکیده

زمینه و هدف: حکیم نظامی‌گنجوی، بزرگترین داستان‌سرای ایران، در آفرینش شاهکار بی‌بدیل خود وامدار آثار پیشینیان بوده است؛ چنانکه این اثر ارزنده حاصل «ارتباط و تعامل فکری او با خیل کثیری از منابع شفاهی و کتبی و متون تاریخی و داستانی و افسانه و اسطوره» است؛ یکی از راه های دسترسی به «دامنۀ مطالعاتی» و «وسعت اندیشه ها»ی شاعر، کشف و شناسایی مآخذ و سرچشمه های حکایات و تمثیلاتی ‌است که به نظم کشیده ‌است؛ این تحقیق بر آن‌ است که مآخذ و سرچشمه های حکایات نظامی را -حداقل در مخزن‌الاسرار- در حد توان و امکانات بدست دهد و راه را برای مطالعات بعدی هموار کند.

روش‌ مطالعه: پژوهشگران برخی از داستانهای خمسۀ نظامی را به روش توصیفی-تحلیلی مورد بررسی قرار داده و با توجه به وجوه افتراق و اشتراک آنها به میزان بهره مندی شاعر از متون پیشین دست یافته اند.

یافته ها: هر اثر ارزنده و کم‌‌نظیر بی‌شک حاصل ارتباط و تعامل فکری صاحب اثر با منابع پیشین است که معانی را با الفاظی نو و جامه ای زیبنده، خلاقانه و هنریتر ارائه میدهد. خمسۀ حکیم نظامی که از این قائده مستثنی نیست، بسیاری از قصه ها و حکایتهای متون پیشین را به سبک و سیاق خود آراسته و با اندک دستکاری بنظم کشیده است.

نتیجه گیری: میتوان به تأثیرپذیری مستقیم نظامی از برخی قصص و تمثیلات ازجمله «کتاب مقدس»، «نهج‌البلاغه»، «بلوهر و بوذاسف»، «شرح اُودانه ورگه»، «روایتهای جاینی»، «محاضرات الادباء و محاورات ‌الشعراء»، «مروج‌ الذهب و معادن ‌الجوهر»، «عقد العلی ‌للموقف ‌الاعلی»، «تنبیه خواطر و نزهه ‌النواظر»، «کلیات آثار پارسی‌ خیام نیشابوری»، «دیوان ‌انوری»، «احیاءالعلوم»، «حدیقۀ الحقیقۀ» و نیز تأثیرپذیری غیرمستقیم از «حیات‌مردان نامی»، «اخبارالنساء»، «فردوس‌الحکمه»، «الملل و النحل»، «سیاست‌نامه»، «طبقات‌الصوفیه»، «کشف‌المحجوب» و... اشاره کرد. تأثیرپذیری شاعر از «حدیقۀ سنایی» بسیار چشمگیر و شایان توجه است.

کلمات کلیدی
نظامی , خمسه , مأخذشناسی , داستان و تمثیلات