ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19، شماره 6، شهریور 1405 ، شماره پی در پی 124

سبک‌شناسی نسخ خطّی «عبدالرّزاق‌ ابن علی‌اصغر» ملقب به «عطّار» و «شیخ عطّار»

صفحه (219 - 238)
شیما پرهیزکار ، اسماعیل تاج‌بخش (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله : فروردین 1405
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : تیر 1405

چکیده

زمینه و هدف: دیوان اشعار «عبدالرّزاق ابن علی‌اصغر» ملقّب به «عطّار» و «شیخ عطّار» از جمله نسخه های خطّی دوران قاجار است که با وجود ارزش نسخه شناسی و ادبی تا کنون هیچگونه تصحیح و پژوهشی روی آن صورت نگرفته است. بر اساس اطّلاعات موجود در فهرست فنخا و شواهد درون‌متنی دیوان، شاعر، معاصر مظفّرالدین شاه قاجار است. هدف این پژوهش معرّفی دو نسخه موجود از دیوان شاعر و برّرسی ویژگیهای اشعار وی با رویکردی سبک‌شناسانه است. همچنین این مقاله میکوشد تأثیرپذیری شاعر از شعرای پیش از خود و نوآوریهای ادبی-زبانی وی را واکاوی کند.

روش‌شناسی: این پژوهش به روش کتابخانه ای و با رویکرد توصیفی-تحلیلی انجام شده است. همچنین متن دیوان بر اساس نسخه موجود در کتابخانه مجلس شورای اسلامی به عنوان نسخه اساس و نسخه موجود در کتابخانه دانشگاه تهران به عنوان نسخه بدل، به روش التقاطی و با رعایت اصول تصحیح انتقادی، تصحیح شده است.

یافته ها: یافته های پژوهش نشان‌ میدهد، شیوه غالب سرایش شاعر در چهارچوب سبک عراقی قرار میگیرد؛ با این حال مؤلّفه هایی از سبک خراسانی، سبک هندی و مکتب وقوع در لایه های زبانی، فکری و ادبی شاعر وجود دارد. اصلیترین آرایه های موجود در دیوان، ساختارهای مبتنی بر تشبیه، تلمیح و واج‌آرایی است که نوآوریهای ادبی-زبانی شاعر را نمایان میسازد. همچنین تأثیرپذیری شاعر از حافظ و سعدی و بهره گیری وی از عناصر ادبیات عامیانه از ویژگیهای برجسته دیوان به شمار میرود.

نتیجه گیری: برآیند این پژوهش نشان میدهد، دیوان عبدالرّزاق ابن علی‌اصغر، افزون بر ارزش نسخه شناسی، از دیدگاه سبک‌شناسی نیز شایسته توجه است. زبان شعری او درصد بالایی از آرایه هایی بدیعی و بیانی را شامل میشود؛ با این همه کاملا روان و دور از پیچیدگیهای لفظی و معنایی است. بنمایه اصلی اشعار؛ عشق و توصیف حالات عاشق و معشوق است. عبدالرّزاق شاعری شیعه مذهب است و در سرتاسر دیوان، ارادت خویش به چهارده معصوم به ویژه حضرت علی علیه السّلام را ابراز کرده است. در شعرهای وی مضمونهای عرفانی و صوفیانه نیز وجود دارد. او در قالبهایی مانند: قصیده، غزل، رباعی و ... شعر سروده است.

کلمات کلیدی
عبدالرّزاق ابن علی‌اصغر , عطّار , شیخ عطّار , نسخه خطّی , سبک‌شناسی