- تعداد نمایش : 68
- تعداد دانلود : 67
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/1951
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .18 .8053
سال : 18
شماره : 12
شماره پی در پی : 118
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18،
شماره 12،
،
شماره پی در پی 118
تأملی در جهانبینی قرآنی - روایی احمد غزّالی (مطالعه موردی: آثار فارسی)
صفحه
(209
- 228)
داود واثقی خوندابی (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله
: مهر 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: دی 1404
چکیده
زمینه و هدف: آیات قرآن و روایات از مهمترین ارکان الهیات صوفیه محسوب میشوند؛ جریان تصوّف از همان اوان پیدایش، بنیاد جهاننگری خود را بر نصوص دینی بنیان نهاد و با تمسّک به این ودایع الهی برداشتهای عمیق و بدیعی از گزاره های دینی ارائه داد و با همراهی عوامل دیگر باعث تشکیل نحله های فکری خاصی گردید که در نوع خود قابل بررسی است. غزّالی نیز با قدرت علمی- شهودی خود از آیات و احادیث در تبیین جهاننگری تعلیمی و عرفانی خود بهره برده است. هدف این جستار بررسی جهاننگری قرآنی- روایی ابوالفتوح در کتبی چونان سوانحالعشاق، التجرید فی کلمه التوحید، رسالۀ عینیه و ... است، تا دیدگاه های وی در این مورد بررسی و تحلیل شود.
روش پژوهش: این جستار که بر مبنای مطالعات کتابخانه ای و با روش توصیفی – تحلیلی انجام میشود، نظرگاه قرآنی – روایی احمد غزّالی را در آثار فارسی وی بررسی و تحلیل میکند. نخست آیات و روایات از آثار پارسی غزّالی استخراج و پس از آن مطابق با موضوع دسته بندی و تفکیک میشوند.
یافته های پژوهش: یافته های پژوهش آشکار میکند که احمد غزّالی بعنوان یکی از مشایخ راه پیمودۀ عرصۀ طریقت، توانسته آثار سترگی در عرصۀ عرفان و علوم اسلامی بیافریند؛ وی در این آثار از اساسیترین مفاهیم مطرح شده در عرصۀ تصوّف سخن میگوید که گفتمان او کاملاً برگرفته از تعالیم وحی و روایات منسوب به بزرگان دین است. غزّالی هر چند از نظریه پردازان بزرگ صوفیه است، از گفتمان مشایخ متقدم نیز تأثیر پذیرفته است.
نتایج پژوهش: نتایج حاصل از این پژوهش نشان میدهد که وی از نصوص دینی برای تبیین دو موضوع «عشق» و «سلوک عرفانی» استفاده کرده و دقایق و ظرایف بسیاری در مورد آنها بیان نموده است. نگاه ابوالفتوح به آیات و احادیث بیشتر جنبۀ ذوقی و شهودی دارد. هر چند وی از نظر علمی نیز از سرآمدان روزگار و بر علوم نقلی و عقلی و همچنین گفتمان شریعت مسلّط است.
کلمات کلیدی
احمد غزّالی
, جهاننگری
, آیات و روایات
, آثار فارسی.
- قرآن کریم.
- ابن خلکان، احمد بن محمّد. (بیتا). وفیاتالأعیان و أنباء أبناءالزمان، به اهتمام احسان عباس، بیروت: دارالفکر.
- ابوالقاسمی، مریم. (1381). «سیری در افکار و اندیشه های احمد غزّالی»، مجلۀ پژوهشنامۀ علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی، شمارۀ 33، صص233- 252.
- بقلى شیرازى، روزبهان. (1366). عبهرالعاشقین، به تصحیح هانرى کربن و محمّد معین، چاپ سوم، تهران: انتشارات منوچهری.
- ---------------. (1428 ق). المصباح فى مکاشفه بعث الأرواح، به اهتمام عاصم ابراهیم الکیالى الحسینى الشاذلى الدرقاوى، بیروت: دار الکتب العلمیه.
- پورجوادی، نصرالله. (1396). ایوان جان: گزیدۀ آثار پارسی احمد غزّالی، چاپ دوم، تهران: انتشارات معین.
- -------------. (1358). سلطان طریقت: سوانح زندگی و شرح آثار خواجه احمد غزّالی، تهران: انتشارات آگاه.
- حسنپور آلاشتی، حسین و مهدیه جوادی. (1396)، «بررسی گفتمانی متون نثر صوفیانه (آثار فارسی احمد غزّالی، عینالقضات همدانی و مرصادالعباد نجمالدین رازی)»، مجلۀ سبکشناسی نظم و نثر فارسی، شمارۀ 3، صص69- 92.
- حمیدیان، سعید. (1392). شرح شوق: شرح و تحلیل اشعار حافظ، چاپ دوم، تهران: انتشارات سخن.
- خمینی، روح الله. (1410ق). تعلیقات على شرح «فصوصالحکم» و «مصباحالأنس»، به اهتمام حسن رحیمیان، قم: انتشارات پاسدار اسلام.
- رازی، نجم الدّین. (1389). مرصاد العباد، به اهتمام محمّد امین ریاحی، چاپ چهاردهم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- رودگر، محمّد. (1390). عرفان جمالی در اندیشه های احمد غزالی، تهران: نشر ادیان.
- سلطانولد، بهاءالدّین. (1376). انتهانامه، به اهتمام محمّدعلى خزانه دارلو، تهران: انتشارات روزنه.
- شاه داعی شیرازی، سیّد نظامالدّین. (1377). نسایم گلشن، به اهتمام پرویز عباسى داکانى، تهران: انتشارات الهام.
- شعیری، محمّد بن محمّد. (بیتا). جامعالأخبار، نجف: مطبعه حیدریه.
- شمشیرگرها، محبوبه. (1400). «بررسی درستی انتساب بحرالمحبه فی اسرار الموده به ابوالفتوح احمد یا ابوحامد محمّد غزّالی»، مجلۀ پژوهشهای ادب عرفانی، شمارۀ 1، پیاپی46، صص175- 194.
- عراقی، فخرالدّین. (1363). کلیات عراقى، به اهتمام سعید نفیسی، تهران: انتشارات سنایی.
- عین القضات همدانی، ابوالمعالى عبدالله بن ابى بکر. (1341). تمهیدات، به اهتمام عفیف عسیران، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- غزّالی، احمد. (1373). بوارقالالماع، به اهتمام احمد مجاهد، تهران: انتشارات سروش.
- -------- . (1384). التجرید فی کلمه التوحید، به اهتمام احمد مجاهد، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- -------- . (1394). مجموعه آثار فارسی احمد غزّالی، به اهتمام احمد مجاهد، چاپ پنجم: انتشارات دانشگاه تهران.
- غزالى، محمّد. (1386). ترجمۀ احیاء علوم الدین، ترجمۀ مؤیدالدّین خوارزمی، به اهتمام حسین خدیوجم، چاپ ششم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- فراهى هروى، معینالدّین. (1384). تفسیر حدائقالحقائق، به اهتمام سیّد جعفر سجادى، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- فرغانی، سعیدالدین. (1379). مشارق الدرارى شرح تائیه ابن فارض، به اهتمام سیّدجلالالدّین آشتیانى، چاپ دوم، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى.
- قشیری، ابوالقاسم. (1374). الرساله القشیریه، به اهتمام عبدالحلیم محمود و محمود بن شریف، قم: انتشارات بیدار.
- کربلایی، شیخ جواد. (بیتا). الأنوار الساطعه فى شرح الزیاره الجامعه، به اهتمام محسن اسدى، قم: دارالحدیث.
- کلینى، محمّد بن یعقوب. (1407ق). الکافی، به اهتمام علیاکبر غفاری و محمّد آخوندی، چاپ چهارم، تهران: دارالکتبالاسلامیه.
- لیثى واسطى، على بن محمّد. (1376). عیون الحکم و المواعظ، به اهتمام حسین حسنی بیرجندی، قم: دارالحدیث.
- مجاهد، احمد. (1388). شروح سوانحالعشاق، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- مدرسی فاطمه و طاهره لاوژه. (1389). «مقایسۀ سبک تأویل احمد غزّالی و ابوالفضل رشیدالدّین میبدی»، مجلۀ سبکشناسی نظم و نثر فارسی، شمارۀ 1، صص101- 118.
- مولوی، جلالالدّین. (1363). کلیات شمس یا دیوان کبیر، به اهتمام بدیعالزمان فروزانفر، چاپ سوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- -------------. (1375). مثنوی معنوی، به اهتمام رینولد نیکلسون، تهران: انتشارات توس.
- میبدی، ابوالفضل رشیدالدّین. (1371). کشف الاسرار و عده الابرار، به اهتمام علی اصغر حکمت، چاپ پنجم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
- میرباقری فرد، سیّد علی اصغر و سیّده مریم روضاتیان و عباسعلی ابراهیمی مهر. (1396). «اثرپذیری آثار فارسی احمد غزّالی از کلام امام علی (ع)»، مجلۀ عرفان اسلامی، شمارۀ 51، صص13- 25.
- نسفی، عزیزالدّین. (1386). انسان کامل، به اهتمام ماریژان موله، چاپ هشتم، تهران: انتشارات طهوری.
- هجویری، علی بن عثمان. (1387). کشفالمحجوب، به اهتمام محمود عابدی، چاپ چهارم، تهران: انتشارات سروش.
- هدایت، رضاقلی خان. (1381). مجمعالفصحا، به اهتمام مظاهر مصفا، چاپ دوم، تهران: انتشارات امیر کبیر.