- تعداد نمایش : 5
- تعداد دانلود : 3
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/2085
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .19 .8384
سال : 19
شماره : 9
شماره پی در پی : 127
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19،
شماره 9،
،
شماره پی در پی 127
بازنمایی سنت و مدرنیته در داستانهای کوتاه صادق هدایت، گلی ترقی و منیرو روانی‌پور تحلیلی تطبیقی بر پایۀ ساختار روایت، سازوکارهای قدرت و سوژگی جنسیتی
صفحه
(147
- 169)
لیلا فرجی ، بهرام پروین (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله
: خرداد 1405
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: شهریور 1405
چکیده
زمینه و هدف: نسبت سنت و مدرنیته از محورهای پایدار داستان‌نویسی معاصر فارسی است؛ بااین‌حال، این نسبت در متن ادبی به تقابل سادۀ «کهنه» و «نو» محدود نمیشود و شیوۀ سامان‌دهی زمان، توزیع قدرت و امکان شکل‌گیری سوژۀ فردی نیز در ساختن آن دخالت دارد. هدف پژوهش حاضر تبیین چگونگی بازنمایی این نسبت در داستانهای کوتاه صادق هدایت، گلی ترقی و منیرو روانی‌پور و مقایسۀ الگوهای روایی و گفتمانی آنان است.
روش پژوهش: پژوهش به شیوۀ کیفی، توصیفی-تحلیلی و تطبیقی انجام شده است. نه داستان «زنده به گور»، «سه قطره خون» و «داش‌آکل» از هدایت؛ «درخت گلابی»، «اتوبوس شمیران» و «بزرگ‌بانوی روح من» از ترقی؛ و «کنیزو»، «سنگهای شیطان» و «نازلی» از روانی‌پور به صورت هدفمند انتخاب و با روش خوانش نزدیک بررسی شدند. داده های متنی در سه محور ساختار روایت—نظم زمانی، تداوم، کانونی‌سازی و صدا—سازوکارهای قدرت نهادی و جمعی، و سوژگی جنسیتی و امکان عاملیت تحلیل و سپس درون و میان آثار سه نویسنده مقایسه شدند.
یافته ها: در داستانهای منتخب هدایت، سنت بیشتر در قالب قانون حیثیت، داوری جمعی و بازدارندگی درونی‌شده پدیدار میشود، اما نهاد مدرن نیز گاه انضباط و بیگانگی را بازتولید میکند. در آثار ترقی، گذشته نگری و تداعی، گذشته را از منظر اکنون بازمی‌سازند و سنت را هم‌زمان به پشتوانۀ هویت و موضوع نقد تبدیل میکنند. داستانهای روانی‌پور سلطۀ جنسیتی، باورهای بومی و فشار نهادهای سیاسی و اجتماعی را در کنار ظرفیت مقاوم زبان محلی، حافظۀ جمعی، طبیعت و مراقبت زنانه نشان میدهند.
نتیجه گیری: مقایسۀ سه نویسنده از سیر تکاملی و خطی میان سنت و مدرنیته حکایت نمیکند. تمایز اصلی در کارکرد روایت است: هدایت بحران سوژه و ارتباط شکست‌خورده را آشکار میکند؛ ترقی گذشته را انتقادی بازمی‌سازد؛ و روانی‌پور تجربۀ حاشیه ای و عاملیت محدود زنان را مرئی میکند. بنابراین، روایت نه فقط بازتاب دگرگونی اجتماعی، بلکه یکی از میانجیهای فعال در ساختن معنای سنت، مدرنیته و سوژگی است.
کلمات کلیدی
سنت؛ مدرنیته؛ داستان کوتاه؛ صادق هدایت؛ گلی ترقی؛ منیرو روان
- امینی، ه. س.، رشیدوش، و.، و سپهر، ح. (1403). واکاوی مردم‌شناختی سیمای مردم در داستانهای کوتاه معاصر فارسی. پژوهشهای انسان‌شناسی ایران، 14(1)، 94–114.
- چیت‌سازی، ح.، لی، ک.، و جهانگیری، ج. (1403). بررسی و تحلیل قدرت در روابط خانوادگی و تصویر آن در داستانهای کوتاه معاصر فارسی. ادبیات پارسی معاصر، 14(1)، 91–127.
- جملی کُنِشه هری، ف.، و نادی، ز. (1392). گونه شناسی دوسوگرایی اجتماعی در سفرهای خارجی دوره قاجار. مجله جامعه شناسی تاریخی، 5(1)، 37-75.
- حاتمی، ز.، و رحمانیان، د. (1391). افسون و جادو، طلسم و ورد، و دنیای زنان در عصر قاجار. مطالعات تاریخی، 3(2)، 27-44.
- ساسانی، ف. (1390). نشانه شناسی مکان: مجموعه مقاله های هفتمین هم‌اندیشی نشانه شناسی. تهران: سخن.
- صافی پیرلوجه، ح.، و فیاضی، م. ا. (1387). نگاهی گذرا به پیشینه نظریه های روایت. فصلنامه نقد ادبی، 1(2)، 145–170.
- شریفیان، م. (1394). چشم‌اندازهای اومانیستی در عرفان ایرانی. فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی، 11(39)، 161–198.
- بختیاری، م. (1392). نقد فرهنگی «مدیر مدرسه» اثر جلال آل‌احمد با نگاهی به نظریه صنعت فرهنگ تئودور آدورنو. تحقیق در ادبیات جهان معاصر، 17(1)، 5-17.
- English References
- Foucault, M. (1977). Discipline and punish: The birth of the prison. Vintage Books.
- Genette, G. (1980). Narrative discourse: An essay in method. Cornell University Press.