ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19، شماره 3، خرداد 1405 ، شماره پی در پی 121

پیشنهادهایی برای تدوین شیوۀ اتصال حروف در خط پهلوی ساسانی

صفحه (99 - 114)
ابراهیم واشقانی فراهانی (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله : آذر 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : اسفند 1404

چکیده

زمینه و هدف: خط پهلوی ساسانی، سامانه ای نوشتاری است که در روزگار ساسانیان برای نگارش زبان فارسی میانه به کار میرفته است. این خط، پیوند بسیار نزدیک با خط فارسی نو دارد و مسائل و مباحث مشترک بسیار دارند. یکی از این مسائل بحث‌انگیز، اتصال و انفصال نویسه ها و تغییراتی است که در صورت نویسه ها به هنگام اتصال پدید می‌آید. برای معرفی تغییرات صورت نویسه ها به هنگام اتصال، تاکنون بیشتر تکیه بر تدوین جدول‌ضرب حروف بوده است بی‌آنکه قواعد مشخص و روشنی برای توصیف دستگاه وار پدیدۀ تغییر صورت نویسه ها تدوین و معرفی شود. در این مقاله تلاش بر آن است که ملاحظات و پیشنهادهایی برای توصیف و تدوین قواعد تغییر صورت نویسه ها به هنگام اتصال در خط پهلوی ساسانی ارائه شود.

روش‌ها: روش این مقاله، مبتنی بر سندکاوی متون پهلوی ساسانی و گردآوری نمونه های متنوع تغییر صورت نویسه ها در این متون و مقایسه و تحلیل و طبقه بندی آن‌ها با هدف توصیف قواعد پیشنهادی برای بحث اتصال و تغییر صورت نویسه ها در خط پهلوی ساسانی است.

یافته ها: یافته های این مقاله نشان میدهد که اتصال نویسه ها در خط پهلوی ساسانی و تغییراتی که در صورت نویسه ها به تبع اتصال رخ میدهد، برخلاف آنچه در ظاهر به نظر میرسد، میتواند به نحو قاعده مند و دستگاه وار توصیف شود و کافی است که نوع نگاه به مسئلۀ اتصال حروف تغییر کند تا بی‌نظمی و بی‌قاعدگی ظاهری در این حوزه رفع شود. تهیۀ جدول ضرب حروف، هرچند که راه حل عملی سریع برای راهنمایی کاربران خط پهلوی ساسانی در نوشتن و خواندن است، اما چون منجر به تدوین قواعد نمیشود، کاربران را همواره نیازمند به مراجعه به جدول نگاه میدارد، حال آنکه با تدوین دستگاه وار قواعد اتصال حروف و تغییرات صورتشان، میتوان کاربران را بر نوشتن درست و به قاعده و خوانندگان را بر تشخیص درست حروف و واژه ها توانا ساخت.

نتیجه گیری: یافته های این مقاله نشان میدهد که هرچند خط پهلوی ساسانی، خطی راست به چپ است، اما احکام اتصال در آن، چپ به راست است. همین تغییر جهت نگاه، میتواند مشکلات و مبهمات تغییر صورت در هنگام اتصال نویسه های پهلوی ساسانی را رفع کند. با این تغییر نگاه میتوان دریافت که همواره نویسۀ سمت چپ است که عامل تغییر صورت در هیأت اتصالی نویسه هاست. با این رهیافت، نویسه های پهلوی ساسانی، بر دو گروه بخش میشوند: نویسه های تخت‌پیوند و نویسه های گردپیوند (مُقَوَّس). نویسه های تخت‌پیوند به سادگی به امتداد افقی نویسۀ پیش از خود متصل می‌شوند، اما نویسه های گردپیوند، به نویسۀ پیش از خود، یک قوس اتصال اعطا میکنند و در عوض، امتداد افقی نویسه های پیش از خود را محو میکنند. همین پدیده، سبب تغییر صورت نویسه ها در هنگام اتصال است و با تکیه بر همین پدیده میتوان اتصال حروف در خط پهلوی ساسانی را به صورت قاعده مند توصیف کرد.

کلمات کلیدی
پهلوی ساسانی , فارسی میانه , رسم الخظ , اتصال و انفصال