ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
شناسه نشریه
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب) شماره 76

سال : 15
شماره : 6
شماره پی در پی : 76

اطلاعات مقاله

ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 15، شماره 6، ، شماره پی در پی 76

تحلیل گفتمان ایدئولوژیکی تذکره المعاصرین با رویکرد سبک‌شناسی انتقادی

صفحه (203 - 222)
سید کمال شریفی ، نرگس اسکویی (نویسنده مسئول)، عزیز حجاجی کهجوق
تاریخ دریافت مقاله : تیر 1400
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : مهر 1400

چکیده

زمینه و هدف: تذکره المعاصرین حزین بجهت ویژگیهای منحصربفردش، اثری ممتاز بشمار می‌آید؛ حزین در این تذکره، دیدگاه های انتقادی خود در زمینۀ شعر و شاعری (نقد ادبی) و نیز تحلیلهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی خود را عرضه میکند؛ بدین ترتیب این اثر، علاوه بر اینکه منبع ارزشمندی برای پژوهشهای تاریخی، فرهنگی، ادبی و ... محسوب میشود، بجهت احتوا و انعکاس سازوکارهای اندیشگانی مؤلف در بافت خاص اجتماعی - فرهنگی، مجال تحلیل گفتمانی متن را برای پژوهندگان فراهم آورده است. مسئلۀ اصلی این تحقیق، کنکاش در لایه های سبکی کتاب تذکره المعاصرین نوشتۀ حزین لاهیجی، بمنظور بازنمایی و تحلیل ایدئولوژی مستور در زیرساختهای زبانی و ادبی این متن است.

روش مطالعه: این پژوهش با استفاده از روش توصیفی و تحلیلی و استدلالی انجام شده است.

یافته ها: حزین لاهیجی در نقل واقعیات عصر خود و نحوۀ زیست و شاعرانگی شعرای مذکور در این تذکره، پایبندی بسیاری به باورهای اخلاقی، فرهنگی و بیش از همه انتقادی-ادبی خود نشان میدهد و با انتخاب گفتمان تک‌صدایی، هیچ‌ سستی و تردیدی در داوریهای شخصی و قضاوت در اوضاع و احوال و دانش و سیرت شاعران نمینماید.

نتیجه گیری: نتایج تحقیق شامل این اطلاعات است: در لایۀ ایدئوژلویکی، نویسنده در ضمن بازگویی تاریخ، بصراحت و با تعصب از قضاوتهای شخصی خود در باب مهارتهای هنری و شعری شاعران و خصایص اخلاقی آنان سخن میگوید. در لایۀ واژگانی غلبه با شاخصهای اسمی و مکانی شیعی است که بر گرایشهای عقیدتی نویسنده تأکید دارد، فراوانی رمزگان اخلاقی در مقایسه با رمزگانهای ادبی و مذهبی، جایگاه اخلاق را در مؤلفه های گفتمانی نویسنده بسیار برجسته نموده است. در لایۀ نحوی، نویسنده با استفاده از جملات ساده و گسسته، صدای دستوری فعال، وجهیت قاطع اخباری، با صراحت و قطعیت از مؤلفه های اندیشگانی و انتقادی خود جانبداری نموده است. در لایۀ بلاغی، کثرت کاربرد ابزارهای بلاغی کمتر در خدمت ایدئولوژی و بیشتر درجهت تقویت زیب و زیور بیانی است. در لایۀ کاربردشناسی، نویسنده با کنشگری بیانی بدون بهره گیری از فرانقشهای ارتباطی و تعاملی، با گفتمان تک‌صدایی، منظورهای ایضاحی و اعلانی خود را محقق ساخته است.

کلمات کلیدی
تذکره‌نویسی , دورۀ بازگشت ادبی , تذکره‌المعاصرین حزین لاهیجی , سبک‌شناسی انتقادی , لایه‌های سبکی