ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
شناسه نشریه

سال : 14
شماره : 2
شماره پی در پی : 60

اطلاعات مقاله

ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 14، شماره 2، ، شماره پی در پی 60

تأثیر آموزه‌های دینی در تصویرپردازی دنیا در مثنوی معنوی

صفحه (97 - 112)
محمدحسین صادقی درویشی ، یداله ملکی (نویسنده مسئول)، جعفر تابان
تاریخ دریافت مقاله : مرداد 1399
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : آبان 1399

چکیده
زمینه و هدف: در فرهنگ اسلامی مانند فرهنگهای مختلف بشری دربارۀ دنیا و مصادیق آن بسیار سخن گفته شده است. شاعران بزرگ زبان فارسی نیز اغلب بر اساس نگرش مذهبی و صبغۀ فکری خود به این موضوع پرداخته‌اند. مولوی بعنوان یکی از بزرگترین شاعر-عارفان در ادبیات فارسی، نیز در جای‌جای مثنوی به طرح دیدگاه و موضع خود دربارۀ دنیا پرداخته است. این پژوهش درنظر دارد با بررسی تصاویر بلاغی دنیا در مثنوی، به جست‌وجوی ریشه‌ها و پایه‌های آن در میان آیات، احادیث و روایات بپردازد. در واقع سؤال اصلی پژوهش حاضر این است که کدام تصاویر مثبت یا منفی دنیا در مثنوی معنوی با دیدگاههای قرآن کریم و دیگر متون مذهبی هم‌پوشانی و مطابقت دارد و مثنوی در ارائۀ این تصاویر تا چه اندازه متأثر و ملهم از این متون است؟
روش مطالعه: روش اجرای پژوهش حاضر از نوع کتابخانه‌ای به‌صورت تحلیل محتوایی خواهد بود. بدین صورت که در آغاز با مطالعۀ مثنوی معنوی و دیگر منابع مرتبط و همچنین با استفاده از کتابهای گوناگون، و رجوع به پایگاههای اطلاعاتی الکترونیکی مختلف و استفاده از نشریات و مجلاتی که در ارتباط با موضوع مورد پژوهش هستند، مطالب مورد نظر فیش‌برداری شده و سپس به‌صورت تطبیقی و با توجه به محتوای مطالب طبقه‌بندی شده‌اند.
یافته‌ها: مولانا در بیان اکثر تصاویر دنیا، نگاهی قرآنی و وحیانی داشته و با تسلط بر کتاب الهی درعین تأثر از آیات و احادیث، با زیبایی تمام به وصف بدیعی از دنیا میپردازد.
نتیجه‌گیری: اعجاز و زیبایی کار وی در این است که خلق این توصیفات و تصاویر، با روشی شیوا و تلمیح‌گونه صورت گرفته است. همچنین تصاویر منفی و مذموم دنیا در این اثر، به مراتب بیشتر از تصاویر مثبت مطرح گردیده است (تقریباً دو برابر)، باوجوداین در هیچ موردی، خودِ حیات به‌تنهایی پست و بی‌ارزش معرفى نمیشود، اما ممکن است به‌صورت پست براى انسان مطرح شود.

کلمات کلیدی
دنیا , مثنوی , مولوی , قرآن , احادیث , تصویر بلاغی , تمثیل

فهرست منابع
  • قرآن کریم احادیث و قصص مثنوی، فروزانفر، بدیع‌الزمان (1381)، ترجمه و تنظیم حسین داوودی، چاپ دوم، تهران: امیرکبیر.
  • احیاء علوم‌الدین، غزالی، محمدبن محمد (1392)، ترجمۀ معین‌الدین محمد خوارزمی، به کوشش حسین خدیوجم، جلد 15، چاپ هشتم، تهران: علمی و فرهنگی.
  • ارشادالقلوب، دیلمی، حسن‌بن محمد (1371)، جلد 1، قم: الشریف الرضی.
  • بحار الانوار، مجلسی، محمدباقر (بی‌تا)، جلدهای 87 و 65، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  • بوستان، سعدی شیرازی (1359)، تصحیح غلامحسین یوسفی، تهران: انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی.
  • پله پله تا ملاقات خدا، زرینکوب، عبدالحسین (1375)، چاپ دهم، تهران: علمی.
  • تفسیر المیزان، طباطبایی، محمدحسین (1382)، ترجمۀ سید محمدباقر موسوی همدانی، جلد هجدهم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  • تفسیر مجمع‌البیان، طبرسی، فضل‌ابن حسن (1359)، ترجمۀ محمد رازی، ج۲۷، ترجمه و نگارش از احمد بهشتی، تصحیح و تنظیم محمد موسوی دامغانی، چاپ نخست، تهران: فراهانی.
  • تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی، جعفرى، محمدتقی (1348)، تهران: اسلامی.
  • دُرر المنثور فی التفسیر بالمأثور، سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمان (1362)، جلد اول، قم: مکتب آیت‌الله المرعشی النجفی.
  • راه روشن، فیض کاشانی، محسن (1379)، ترجمه المحجه البیضاء فى تهذیب الاحیاء، ترجمۀ سید محمدصادق عارف و دیگران، جلد ششم، مشهد: آستان قدس رضوی.
  • سی قصیده از ناصر خسرو، محقق، سیدمهدی (1397)، تهران: توس. سیری در نهج‌البلاغه، مطهری، مرتضی (1380)، چاپ چهاردهم، تهران: صدرا.
  • غُررالحکم و دُرر الکلم، تمیمی آمدی، ابوالفتح عبدالواحد (1410ه. ق)، جلد یک، قم: دارالکتاب الاسلامی.
  • کلیات سعدی، سعدی شیرازی (1385)، بر اساس تصحیح محمدعلی فروغی، چاپ اول، تهران: هرمس.
  • مثنوی معنوی، مولوی، جلال‌الدین محمد (1368)، به تصحیح رینولد نیکلسون، در سه مجلد، چاپ ششم، تهران: مولی.
  • نهج‌البلاغه، علی‌بن ابیطالب (1379)، ترجمۀ محمد دشتی، چاپ سی‌ودوم، قم: نشر الهادی.
  • کلمات قصار و برخی خطبه‌های پیامبر اکرم (ص)، نهج‌الفصاحه (1324) مترجم و گردآورنده: ابوالقاسم پاینده، چاپ نخست، تهران: جاویدان.