ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19، شماره 3، خرداد 1405 ، شماره پی در پی 121

بررسی کارکردی تشبیهات بسته در نثر فنی فارسی؛ بر پایۀ نظریۀ مونرو بیردسلی (مطالعۀ موردی: راحه الصدور)

صفحه (267 - 285)
رسول بهنام (نویسنده مسئول)، محمدرضا پاشایی
تاریخ دریافت مقاله : بهمن 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : اردیبهشت 1405

چکیده

زمینه و هدف: بلاغت سنتی فارسی در تحلیل تشبیه غالباً بر طبقه بندیهای صوری متمرکز بوده و کمتر به جنبه های معنایی و نقش تشبیه در هدایت دریافت مخاطب پرداخته است. این پژوهش با هدف بررسی ساختار تشبیه در راحه الصدور و آیهالسرور تألیف محمد بن علی راوندی، میکوشد ماهیت زیبایی‌شناسی نثر فنی را از منظر کارکرد معنایی آن تحلیل کند. پرسش اصلی این است که راوندی، در مقام مورّخ و نویسنده درباری، چگونه از تشبیه برای ساماندهی معنا استفاده میکند و این سازوکار چه نسبتی با تثبیت معنای مورد نظر مؤلف دارد.

روش: روش این پژوهش، توصیفی - تحلیلی و مبتنی بر چارچوب نظری مونرو بیردسلی دربارۀ «تشبیه باز» و «تشبیه بسته» است.

یافته ها: بر اساس استخراج و بررسی ۱۴۸ نمونه تشبیه، یافته ها نشان میدهد که هیچ نمونه ای از تشبیه باز در متن اثر مشاهده نشد. در مقابل، ۸۵ مورد (57%) تشبیه بسته صریحند که در آنها وجه شبه یا عناصر معنایی به وضوح بیان شده است. همچنین ۴۵ نمونه (30%) از نوع تشبیهات بسته ضمنی یا ترکیبات تشبیهی تثبیت‌ شده اند که الگوهای معنایی متعارف را فعال کرده و امکان چندبرداشتی را محدود میکنند. تنها ۱۸ نمونه (13%) تشبیه تفضیل شناسایی شد که عمدتاً در خدمت تقویت گفتمان مدحی و ارزشگذاری اخلاقی متن قرار دارند.

نتیجه گیری: نتایج نشان میدهد که ساختار تشبیهی راحه الصدور بطور آشکار در جهت هدایت معنایی سازمان یافته است. تشبیهات بسته با کاهش دامنه تأویل، شفافیت پیامهای اخلاقی، تاریخی و مدحی را افزایش میدهند. بر این اساس، تصویرپردازی در این اثر بیش از آنکه به گشودگی معنایی بینجامد، ابزاری برای تثبیت و کنترل معنا در چارچوب اهداف خطابی و روایی مؤلف است.

کلمات کلیدی
راحه الصدور راوندی , مونرو بیردسلی , تشبیه بسته , تشبیه باز , تنش معنایی , نثر فنی.