ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18، شماره 11، بهمن 1404 ، شماره پی در پی 117

بررسی تاریخی، ادبی و بلاغی استعارۀ «چنگال مرگ» در آثار بلاغی و شعر فارسی

صفحه (37 - 57)
فاطمه زهرا توانچه ، سیدجواد مرتضایی (نویسنده مسئول)، مرضیه آباد
تاریخ دریافت مقاله : مرداد 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : آبان 1404

چکیده

زمینه و هدف: تصویر مرگ به مثابه موجودی چنگال‌دار در بیت «وإِذَا المَنِیَّهُ أَنْشَبَتْ أَظفارَها / أَلْفَیْتَ کلَّ تَمِیمهٍ لا تَنْفَعُ» از شاعر عرب «هُذَلی» جایگاهی مرجع در آموزش استعاره در بلاغت عربی و فارسی یافته است. این تصویر، که مرگ را موجودی درنده نشان میدهد، از آغاز در گونه های مختلف شعر فارسی با تعبیرهای گوناگون به کار رفته و در گذر زمان، از حوزۀ بلاغت عربی به بلاغت فارسی راه یافته است. بررسی چگونگی انتقال این تصویر و نقش آموزشی و ادبی آن در آثار بلاغیان و شاعران، هدف اصلی این پژوهش است.

روش تحقیق: پژوهش حاضر به شیوۀ کتابخانه ای و با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی انجام شده است. جامعۀ آماری شامل ۲۵ منبع از آثار بلاغی علم بیان فارسی و نمونه هایی از شعر کلاسیک و معاصر شاعران برجسته است. داده ها با تمرکز بر سیر تاریخی، بلاغی و معنایی عبارت «چنگال مرگ» گردآوری و تحلیل شده اند.

یافته ها: بیت مورد نظر از قرن پنجم هجری در آثار بلاغی عربی حضور یافته، سپس در بلاغت فارسی با هدف تبیین انواع استعاره، تمایز میان استعاره ها و نقد دیدگاههای بلاغیان مطرح شده است. جایگاه بیت در آثار به صورت عبارت، مصراع، دو بیت پیاپی، جمله های مشابه و معادلهای فارسی دیده میشود که بیشترین بسامد به کاربرد کامل بیت اختصاص دارد. در سیر تاریخی از دوره قاجار تا امروز، این بیت برای توضیح استعارۀ مکنیۀ تخییلیّه و آرایۀ تشخیص به کار رفته و مبنای تحلیل آراء بلاغیان کلاسیک بوده است. در شعر فارسی نیز این استعاره از تصویر ناتوانی انسان در برابر مرگ تا معنای رهاییبخش در عرفان و جلوۀ اندوه رمانتیک در شعر معاصر تحول یافته است.

نتیجه گیری: تعبیر «چنگال مرگ» از مهمترین عناصر توصیفی پایدار در تحلیل استعارۀ مکنیۀ تخییلیّه، اضافۀ استعاری و آرایۀ تشخیص در آثار بیان است و در شعر فارسی از مضمون حتمی بودن مرگ تا نگرش عرفانی و رمانتیک دگرگون شده است.

کلمات کلیدی
استعاره , چنگال مرگ , هُذَلی , آثار بلاغی , شعر فارسی.