Omid MajdJournal of the stylistic of Persian poem and prose (JSPPP) 3060-56603060-61361912720261023Cognitive Stylistics of Metaphor in ʿAql-e Bidār by Sultan Bahu: An Approach Based on Islamic and Persian Rhetoric and the Theory of Lakoff and Johnsonسبک‌شناسی شناختی استعاره در «عقل بیدار» سلطان باهو: رویکردی بر پایۀ بلاغت اسلامی و فارسی و نظریۀ لیکاف و جانسون120842710.irandoi.2002/bahareadab.2026.8427enAtta-ul-KareemundefinedPhD Candidate in Persian Language and Literature, Faculty of Persian Literature and Foreign Languages, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran (international student from Pakistan)noattaulkareemmanzoor‎@‎gmail.comGholamrezaMastali ParsaAssociate Professor and Head of the Department of Persian Language and Literature, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iranyesmastaliparsa@atu.ac.irJournal Article20260705BACKGROUND AND OBJECTIVES: The Persian treatise ʿAql-e Bīdār by Sultan Bahu (1039–1102 AH), a Qādirī Sufi of the Punjab in the age of Aurangzeb, has been studied mainly through Sufi historiography and manuscript studies, while its linguistic mechanism has received little attention. This study identifies the treatise’s metaphorical system, assesses the contribution of each source domain to its mystical discourse, and compares it, as a single case study, with one named work of Persian Sufi prose, the Kashf al-Maḥjūb. METHODOLOGY: A mixed qualitative–quantitative approach rests on Islamic and Persian rhetoric and on layered stylistics, with Lakoff and Johnson’s Conceptual Metaphor Theory as a complementary tool. The corpus is the critically edited text of the treatise (34,840 lexical tokens). Metaphorical units were identified with a three-stage criterion adapted from the Pragglejaz Group, grouped into seven source domains, and classified by an explicit rule into structural, ontological and orientational types. The distribution of domains was tested with a chi-square goodness-of-fit test; the first-ranked domain was compared with the second by a two-sided binomial test with effect sizes. FINDINGS: A total of 2,438 metaphorical units (7% of the corpus) were identified. “Alchemy and Wealth” is the most frequent domain (639 instances; 18.3 per thousand words), followed by “Light and Vision” (445; 12.8) (ratio 1.44; p and lt; 0.001; Cohen’s h = 0.18). Structural mappings account for 69.9% of units, ontological mappings for 18.2% and orientational mappings for 11.9%. The overarching mapping KNOWLEDGE IS WEALTH and the subordinate mapping THE SPIRITUAL GUIDE IS AN ALCHEMIST were identified. The word ʿaql (48 instances) is rare compared with ʿilm (350) CONCLUSION: In ʿAql-e Bīdār the stage-by-stage journey schema is subordinated to the alchemy schema and reduced to instantaneous transmutation, which is the treatise’s principal stylistic marker. The comparison with the Kashf al-Maḥjūb suggests that the two texts differ less in which domains they use than in how systematically and in what position they use them. The results are limited to this treatise and are not generalized to Persian Sufi prose as a whole.زمینه و هدف: «عقل بیدار» رساله ای فارسی از سلطان باهو (۱۰۳۹ تا ۱۱۰۲ ق)، عارف قادری پنجاب در روزگار اورنگزیب، است که تاکنون بیشتر از دید تاریخ تصوف و نسخه شناسی بررسی شده و سازوکار زبانی آن کمتر کاویده شده است. این پژوهش نظام استعاری رساله را شناسایی میکند، سهم هر حوزۀ مبدأ را میسنجد و آن را در مطالعه ای موردی با کشف‌المحجوب مقایسه میکند. روشها: رویکرد ترکیبی (کیفی و کمّی) بر بلاغت اسلامی و فارسی و سبک‌شناسی لایه ای استوار است و نظریۀ استعارۀ مفهومی لیکاف و جانسون ابزاری تکمیلی است. پیکره متن مصحَّح رساله (۳۴٬۸۴۰ واحد واژه ای) است. کاربردهای استعاری با معیاری سه مرحله ای شناسایی، در هفت حوزۀ مبدأ دسته بندی و با قاعده ای صریح در سه نوع ساختاری، هستی‌شناسانه و جهتی طبقه بندی شد. توزیع حوزه ها با آزمون خیدو و برتری حوزۀ نخست بر دوم با آزمون دوجمله ای و اندازۀ اثر سنجیده شد. یافته ها: ۲٬۴۳۸ واحد استعاری (۷ درصد پیکره) شناسایی شد. «کیمیا و دارایی» با ۶۳۹ مورد (۱۸٫۳ در هزار واژه) در صدر است و «نور و رؤیت» با ۴۴۵ مورد (۱۲٫۸) در رتبۀ دوم قرار دارد (نسبت ۱٫۴۴؛ p کمتر از ۰٫۰۰۱؛ h کوهن ۰٫۱۸). نگاشتهای ساختاری ۶۹٫۹ درصد، هستی‌شناسانه ۱۸٫۲ درصد و جهتی ۱۱٫۹ درصد نمونه ها را دربرمیگیرند. نگاشت کلان «معرفت، ثروت است» و نگاشت فرعی «مرشد، کیمیاگر است» شناسایی شد. واژۀ «عقل» (۴۸ مورد) در برابر «علم» (۳۵۰ مورد) بسیار کم‌بسامد است. نتیجه گیری: در «عقل بیدار» سفرِ منزل‌به منزل زیر الگوی کیمیا قرار میگیرد و به تبدیلی آنی فروکاسته میشود؛ این نشانۀ سبکی اصلی رساله است. مقایسه با کشف‌المحجوب نشان میدهد تفاوت دو متن بیش از آنکه در وجود حوزه ها باشد، در درجۀ نظام‌مندی و جایگاه استعاره است. نتایج به همین رساله محدودند.سلطان باهو, عقل بیدار, سبک‌شناسی شناختی, استعارۀ مفهومی, نثر صوفیانهSultan Bahu, ʿAql-e Bīdār, cognitive stylistics, conceptual metaphor, Sufi prosehttps://bahareadab.com/downloadPDF/2078.pdfhttps://bahareadab.com/downloadPDF/2078.pdfhttps://bahareadab.com/article/سبک‌شناسی شناختی استعاره در «عقل بیدار» سلطان باهو: رویکردی بر پایۀ بلاغت اسلامی و فارسی و نظریۀ لیکاف و جانسونhttps://bahareadab.com/en/article/Cognitive Stylistics of Metaphor in ʿAql-e Bidār by Sultan Bahu: An Approach Based on Islamic and Persian Rhetoric and the Theory of Lakoff and Johnson