Omid MajdJournal of the stylistic of Persian poem and prose (JSPPP) 3060-56603060-61361912020260421Women’s Status in Medieval Texts: A Comparative Study of Mu‘jam al-Buldān by Yāqūt al-Ḥamawī and Āthār al-Bilād by Zakariyyā al-Qazwīnīجایگاه زنان در متون قرون میانه: مطالعۀ تطبیقی معجم‌البلدان یاقوتِ حموی و آثارالبلاد زکریای قزوینی3963808810.irandoi.2002/bahareadab.2026.8088enRoughayehFathizadeh zalDepartment of Persian Language and Literature, NT.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran.noMohammadHakimazar Department of Persian Language and Literature, ShK.C, Islamic Azad University, Shahrekord, Iran.yesZahraGhoroghiDepartment of Persian Language and Literature, NT.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran.noJournal Article20251025BACKGROUND AND OBJECTIVES: The status of women in texts from the sixth to the eighth centuries AH has consistently been characterized by ambiguity and multilayered meanings, owing to the intrinsic differences in these works’ combination of literary narratives and documentary descriptions. A precise understanding of women’s social, cultural, and political roles requires a comparative analysis of literary narratives and empirically grounded evidence. The simultaneous focus on Muʿjam al-Buldān and Āthār al-Bilād, and their comparative examination as two medieval socio-geographical texts, constitutes a relatively neglected approach in women’s studies. Most previous research has concentrated on juridical or literary texts, while geographical encyclopedias have largely been overlooked. METHODOLOGY: This study employs a qualitative descriptive content analysis, drawing on the theoretical framework of the sociology of literature particularly the perspectives of Bastide, Löwenthal, and Goldmann alongside narrative discourse analysis. Textual data related to women’s status, including familial, social, political, and cultural roles, are extracted from the two works and systematically analyzed. FINDINGS: Muʿjam al-Buldān, by attributing social, scholarly, and political agency to women and by employing field-based narratives, poetic citations, and concrete examples, presents a model of active and realistic representation of feminine identity, in which women can be identified as social agents. In contrast, Āthār al-Bilād by Zakariyyā al-Qazwīnī, while documenting the presence of women, largely confines this presence to general, moralistic, and symbolic descriptions, with women appearing less frequently as independent agents within the narrative structure. The comparative analysis demonstrates that differences in the representation of women stem not merely from stylistic variation, but from each text’s epistemic function, degree of reality-orientation, and discursive logic. CONCLUSION: Women’s status in medieval texts is contingent upon the epistemic position and social function of the text itself. Socio-scientific texts, with their inclination toward recording lived experiences and concrete forms of action, provide greater scope for representing women as active agents, whereas ethical–literary texts tend to reproduce normative models and idealized identities.زمینه و هدف: جایگاه زنان در متون قرون ششم تا هشتم هجری به دلیل تفاوت ماهوی این متون در ترکیب روایت‌های ادبی و توصیف‌های مستند، همواره با ابهام و چندلایگی همراه بوده است. فهم دقیق نقش اجتماعی، فرهنگی و سیاسی زنان نیازمند تحلیل تطبیقی روایت‌های ادبی و داده های عینی مستند است. با تمرکز بر معجم‌البلدان یاقوتِ حموی و آثارالبلاد زکریای قزوینی، به تبیین جایگاه زنان در این متون و تعیین میزان نزدیکی آن‌ها به واقعیت‌های زیسته زنان در جوامع قرون میانه پرداخته می‌شود. تمرکز هم‌زمان بر معجم‌البلدان یاقوتِ حموی و آثارالبلاد زکریای قزوینی و مقایسه تطبیقی ‌‌آن‌ها به عنوان دو متن جغرافیایی- اجتماعی قرون میانه، رویکردی نسبتاً مغفول در مطالعات زنان است. اغلب پژوهش‌های پیشین به متون فقهی یا ادبی پرداخته اند و از دانشنامه های جغرافیایی غفلت شده است. روش‌ها‌: از روش تحلیل محتوای کیفی- توصیفی بهره گرفته شده و با چارچوب نظری جامعه شناسی ادبیات (با اتکا به دیدگاه های باستید، لوونتال و گلدمن) و تحلیل گفتمان روایی، داده های متنی مرتبط با جایگاه زنان شامل نقش‌های خانوادگی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی از دو اثر استخراج و تحلیل می‌شسود. یافته ها: معجم‌البلدان با نسبت دادن کنش اجتماعی، علمی و سیاسی به زنان، استفاده از روایت‌های میدانی، نقل اشعار و ذکر مصادیق عینی، الگویی از بازنمایی کنشگرانه و واقع‌گرایانه هویت زنانه ارائه می‌دهد که در آن زنان به عنوان کنشگران اجتماعی قابل شناسایی‌اند. در مقابل، آثارالبلاد زکریای قزوینی، اگرچه حضور زنان را ثبت می‌کند، اما این حضور غالباً در سطح توصیف‌های کلی، اخلاقی و نمادین باقی مانده است و زنان کمتر به عنوان کنشگران مستقل در ساختار روایت ظاهر شدند. تحلیل تطبیقی نشان داد که تفاوت‌های بازنمایی زنان نه صرفاً ناشی از تفاوت‌های سبکی، بلکه برآمده از کارکرد معرفتی، درجه واقعیت‌پذیری و منطق گفتمانی هر متن است؛ به گونه ای که میان نوع متن، سطح روایت‌پذیری واقعیت اجتماعی و شیوه صورت‌بندی هویت زنانه رابطه ای ساختاری برقرار است. نتیجه گیری: جایگاه زنان در متون قرون میانه تابعی از موقعیت معرفتی و کارکرد اجتماعی متن است؛ به طوری که متون علمی- اجتماعی با گرایش به ثبت تجربه های زیسته و کنش‌های واقعی، امکان بازنمایی هویت‌های زنانه کنشگر را فراهم می‌کنند، در حالی که متون اخلاقی- ادبی بیشتر به بازتولید الگوهای هنجاری و هویت‌های آرمانی تمایل دارند.جایگاه زنان, جامعه شناسی تاریخی, متون علمی- اجتماعی, گفتمان زنانه, معجم‌البلدان یاقوت, آثارالبلاد زکریای قزوینی.Women’s status, historical sociology, social-scientific texts, women’s discourse, Mu‘jam al- Buldān (Yāqūt al-Ḥamawī), Āthār al- Bilād (Zakariyyā al-Qazwīnī)https://bahareadab.com/downloadPDF/1973.pdfhttps://bahareadab.com/downloadPDF/1973.pdfhttps://bahareadab.com/article/جایگاه زنان در متون قرون میانه: مطالعۀ تطبیقی معجم‌البلدان یاقوتِ حموی و آثارالبلاد زکریای قزوینیhttps://bahareadab.com/en/article/Women’s Status in Medieval Texts: A Comparative Study of Mu‘jam al-Buldān by Yāqūt al-Ḥamawī and Āthār al-Bilād by Zakariyyā al-Qazwīnī