%0 Journal Article
%T سبک‌شناسی شناختی استعاره در «عقل بیدار» سلطان باهو: رویکردی بر پایۀ بلاغت اسلامی و فارسی و نظریۀ لیکاف و جانسون
%J Journal of the stylistic of Persian poem and prose (JSPPP) 
%I بهار ادب
%Z 3060-5660
%A Atta-ul-Kareem undefined
%A Gholamreza Mastali Parsa
%D 2026
%\ 2026/07/05
%N 127
%V 19
%P 1-20
%K Sultan Bahu
%K  ʿAql-e Bīdār
%K  cognitive stylistics
%K  conceptual metaphor
%K  Sufi prose
%X زمینه و هدف: «عقل بیدار» رساله ای فارسی از
سلطان باهو (۱۰۳۹ تا ۱۱۰۲ ق)، عارف قادری پنجاب در روزگار اورنگزیب، است که تاکنون
بیشتر از دید تاریخ تصوف و نسخه شناسی بررسی شده و سازوکار زبانی آن کمتر کاویده
شده است. این پژوهش نظام استعاری رساله را شناسایی میکند، سهم هر حوزۀ مبدأ را
میسنجد و آن را در مطالعه ای موردی با کشف‌المحجوب مقایسه میکند.

روشها: رویکرد ترکیبی (کیفی و کمّی) بر
بلاغت اسلامی و فارسی و سبک‌شناسی لایه ای استوار است و نظریۀ استعارۀ مفهومی
لیکاف و جانسون ابزاری تکمیلی است. پیکره متن مصحَّح رساله (۳۴٬۸۴۰ واحد واژه ای) است. کاربردهای
استعاری با معیاری سه مرحله ای شناسایی، در هفت حوزۀ مبدأ دسته بندی و با قاعده ای
صریح در سه نوع ساختاری، هستی‌شناسانه و جهتی طبقه بندی شد. توزیع حوزه ها با
آزمون خیدو و برتری حوزۀ نخست بر دوم با آزمون دوجمله ای و اندازۀ اثر سنجیده شد.

یافته ها: ۲٬۴۳۸ واحد استعاری (۷ درصد پیکره)
شناسایی شد. «کیمیا و دارایی» با ۶۳۹ مورد (۱۸٫۳ در هزار واژه) در صدر است و «نور
و رؤیت» با ۴۴۵ مورد (۱۲٫۸) در رتبۀ دوم قرار دارد (نسبت ۱٫۴۴؛ p کمتر از ۰٫۰۰۱؛ h کوهن ۰٫۱۸). نگاشتهای ساختاری ۶۹٫۹ درصد، هستی‌شناسانه ۱۸٫۲ درصد و جهتی ۱۱٫۹ درصد نمونه ها را دربرمیگیرند.
نگاشت کلان «معرفت، ثروت است» و نگاشت فرعی «مرشد، کیمیاگر است» شناسایی شد. واژۀ
«عقل» (۴۸ مورد) در برابر «علم» (۳۵۰ مورد) بسیار کم‌بسامد است.

نتیجه گیری: در «عقل بیدار» سفرِ منزل‌به منزل
زیر الگوی کیمیا قرار میگیرد و به تبدیلی آنی فروکاسته میشود؛ این نشانۀ سبکی اصلی
رساله است. مقایسه با کشف‌المحجوب نشان میدهد تفاوت دو متن بیش از آنکه در وجود
حوزه ها باشد، در درجۀ نظام‌مندی و جایگاه استعاره است. نتایج به همین رساله
محدودند.
%U https://bahareadab.com/article_id/2078