امید مجد ماهنامه علمی سبک شناسی و تحلیلی متون نظم و نثر فارسی 3060-56603060-61361912120250522Dialectical Critique of the Discourse of Fear and Hope in Al‑Risala al‑Qushayriyyaنقد دیالکتیکی گفتمان خوف و رجا در رساله قشیریه4360815710.irandoi.2002/bahareadab.2025.8157faمریمکاظم‌پورگروه زبان و ادبیات فارسی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.nomaryam.kazempour@iau.ac.irسهیلاموسوی سیرجانیگروه زبان و ادبیات فارسی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.yess_mousavi@azad.ac.ir ماندانامنگلیگروه زبان و ادبیات فارسی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.nomangeli@iau.ac.irJournal Article14041019BACKGROUND AND OBJECTIVES: Islamic mystical discourse has always been defined within a context of semantic oppositions and reciprocal inner experiences, among which the most significant manifestation is the mutual and dialectical relationship between fear (khawf) and hope (raja). *Al‑Risala al‑Qushayriyya*, written by Abu al‑Qasim al‑Qushayri, one of the most important Sufi texts of the fifth century AH, elaborates extensively on these two spiritual states and examines them within the framework of the spiritual training and inner purification of the seeker (salik). The present study aims to analyze the dialectical discourse of these two concepts in *Al‑Risala al‑Qushayriyya*. Through a close rereading of the text, it seeks to uncover the reciprocal mechanisms between fear and hope and their role in the structure of mystical wayfaring. The main research question concerns how these two concepts interact as opposing yet complementary forces within the semantic system of Islamic mysticism. METHODOLOGY: The study employs a descriptive‑analytical method with a dialectical discourse analysis approach, relying on classical Sufi sources to analyze the semantic layers of the *Qushayriyya* text. FINDINGS: The findings indicate that fear and hope are not merely two separate spiritual stations; rather, they form two dialectical poles within Qushayri’s spiritual framework. By creating a balance between psychological contraction and expansion, they facilitate the refinement of the soul and the seeker’s closeness to God. CONCLUSION: The study demonstrates that Qushayri, drawing upon Qur’anic teachings and the Prophetic tradition, transforms the tension between fear and hope into a dynamic and educational discourse, one that can also be reread within the context of contemporary mystical psychology.زمینه و هدف: گفتمان عرفانی اسلامی همواره در بستر تقابلهای معنایی و تجربه های درونیِ متقابل تعریف میشود که یکی از مهمترین نمودهای آن، نسبت دوسویه و دیالکتیکیِ خوف و رجا است. رساله قشیریه اثر ابوالقاسم قشیری، یکی از مهمترین متون عرفانی سده پنجم هجری، به تفصیل به تبیین این دو مقام پرداخته و آنها را در چارچوب تربیت سلوکی و تهذیب باطنیِ سالک بررسی کرده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل دیالکتیکی این دو گفتمان در رساله قشیریه، میکوشد تا ضمن بازخوانی دقیق متن، به کشف سازوکارهای متقابل میان خوف و رجا و نقش آنها در ساختار سلوک عرفانی دست یابد. مسئله اصلی تحقیق، بررسی چگونگی تعامل دوسویه این دو مفهوم به عنوان نیروهایی متضاد و درعین‌حال مکمل در نظام معنایی عرفان اسلامی است. روش پژوهش: روش پژوهش، تحلیلی-توصیفی با رویکرد گفتمان‌کاوی دیالکتیکی است که با تکیه بر منابع اصیل عرفانی، به تحلیل لایه های معنایی متن قشیریه پرداخته است. یافته‎‌های پژوهش: یافته ها نشان میدهد که خوف و رجا نه تنها دو مقام مجزا بلکه دو قطب دیالکتیکی در منظومه معنوی قشیریند که با ایجاد تعادل میان انقباض و انبساط روانی، مسیر تلطیف نفس و تقرب الی‌الله را هموار میسازند. نتایج پژوهش: این پژوهش نشان میدهد که قشیری با تکیه بر آموزه های قرآنی و سنت نبوی، تقابل خوف و رجا را به گفتمانی تربیتی و پویا بدل کرده که قابلیت بازخوانی در ساحت روانشناسی عرفانی معاصر را نیز دارد.رساله قشیریه, خوف, رجا, نقد دیالکتیکی, گفتمان عرفانی.*Al‑Risala al‑Qushayriyya*, fear (khawf), hope (raja), dialectical critique, mystical discourse, spiritual wayfaring.https://bahareadab.com/downloadPDF/1989.pdfhttps://bahareadab.com/downloadPDF/1989.pdfhttps://bahareadab.com/article/نقد دیالکتیکی گفتمان خوف و رجا در رساله قشیریهhttps://bahareadab.com/en/article/Dialectical Critique of the Discourse of Fear and Hope in Al‑Risala al‑Qushayriyya