%0 Journal Article
%T بررسی و تحلیل سبک ‌شناسی ـ زبانی مفهوم خِرَد در سه حکایت از مرزبان‎نامه با رویکرد تاریخگرایی نوین
%J  ماهنامه علمی سبک شناسی و تحلیلی متون نظم و نثر فارسی 
%I بهار ادب
%Z 3060-5660
%A زینب خسروی
%D 2026
%\ 1404/12/20
%N 124
%V 19
%P 63-79
%K مرزباننامه
%K  خِرَد
%K  سبک ‌شناسی زبانی
%K  نثر تعلیمی
%K  تاریخگرایی نوین
%X زمینه
و هدف:
مرزباننامه از برجسته ترین نمونه های نثر فنی و تعلیمی فارسی است که در آن حکایت،
اخلاق، سیاست، تجربه اجتماعی و شگردهای زبانی در پیوندی نزدیک با یکدیگر قرار
گرفته اند. مفهوم خِرَد نیز در سنّت تعلیمی فارسی جایگاهی بنیادین دارد؛ امّا در
مرزباننامه، خِرَد تنها در قالب اندرز مستقیم یا آموزه ای انتزاعی ظاهر نمیشود،
بلکه از راه زبان حکایت، موقعیتهای روایی، کنشهای گفتاری و داوریهای اجتماعی صورت
میگیرد. هدف این پژوهش بررسی این مسئله است که خِرَد در سه حکایت «هنبوی با
ضحّاک»، «دزد دانا» و «زن دیبافروش و کفشگر» چگونه از رهگذر عناصر سبک ‌شناسی ـ
زبانی ساخته و بازنمایی میشود.

روشها: پژوهش حاضر
مطالعه ای نظری و متن‌محور است که به روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه خوانش نزدیک
انجام شده است. محدودۀ پژوهش، سه حکایت یادشده از مرزباننامه به کوشش خلیل خطیب‌رهبر
است. در تحلیل داده ها، واژه ها، ساختهای نحوی، گزاره های امکانی و الزامی،
خطابها، نفیها، امرها، کنشهای گفتاری و داوری راوی بررسی شده و این عناصر در پیوند
با سبک ‌شناسی زبانی و رویکرد تاریخگرایی نوین تفسیر شده اند.

یافته ها: در حکایت
هنبوی با ضحّاک، خِرَد از خلال تقابل امکان و امتناع، زبان دادخواهی و انتخاب
دشوار در برابر قدرت شکل میگیرد. در داستان دزد دانا، خطاب و نفی، به ویژه گفتار
زنی که در معرض اتهام و داوری جمعی قرار گرفته است، زمینۀ شرم، بازشناسی خطا و
آگاهی اخلاقی دزد را فراهم میکند. در حکایت زن دیبافروش و کفشگر نیز واژه های
مربوط به دیدن، گفتن، ترس، پرده و آوازه، نسبت خِرَد و بیخِرَدی را در پیوند با
نظارت و رسوایی اجتماعی آشکار میسازد.

نتیجه گیری:
نتیجۀ
پژوهش نشان میدهد که خِرَد در مرزباننامه مفهومی ثابت و بیرون از روایت نیست، بلکه
در زبان حکایت و در نسبت با قدرت، شرم، دادخواهی، نظارت و داوری اجتماعی پدیدار
میشود. از اینرو، زبان در این حکایتها فقط
حامل پیام اخلاقی نیست، بلکه ابزار ساختن فهم اخلاقی، جایگاه شخصیّتها و مناسبات اجتماعی است.
%U https://bahareadab.com/article_id/2036